|

ویتگنشتاین و کواین، همسایگی با فاصله زیاد

کتاب «ویتگنشتاین و کواین» به ویراستاری رابرت ال. آرینگتون و هانس-یوهان گلاک با ترجمه حسین شقاقی توسط انتشارات امید صبا منتشر شد. این اثر حاوی 11 مقاله از مهم‌ترین ویتگنشتاین‌پژوهان و کواین‌پژوهان است که اندیشه‌های این دو را در بافت و زمینه فلاسفه متقدم آنها و نیز مسائل و موضع‌گیری‌ها و روش‌های مشترک و درعین‌حال تفاوت عمیق رویکرد هریک در باب ماهیت زبان مقایسه می‌کند. ضرورت یک مقایسه فلسفه غرب در جهان معاصر به دو حوزه قاره و جزیره یا آنگلوساکسون تقسیم می‌شود و بی‌شک ویتگنشتاین و کواین دو نفر از مهم‌ترین متفکران در سنت جزیره هستند. با وجود حضور آنها در این حوزه و تشابهات فراوانی که دارند، می‌توان بر تفاوت‌های آنها نیز دست گذاشت. این توجه بر شباهت‌ها و تفاوت‌ها می‌تواند فتح بابی در توجهی عمیق به فلسفه تحلیلی باشد، چنانچه ویراستاران این اثر نیز به آن اشاره کرده‌اند. ویتگنشتاین و کواین دو فیلسوف مهم قرن بیستم محسوب می‌شوند و مسلما، در حوزه فلسفه تحلیلی، می‌توان آنها را مهم‌ترین فیلسوفان این قرن دانست. «رساله‌ منطقی- فلسفی» ویتگنشتاین منادی چرخش زبانی فلسفه تحلیلی قرن بیستم و الها‌م‌بخش پوزیتیویست‌های منطقی حلقه وین است و کتاب «پژوهش‌های فلسفی» او نیروی اصلی پشتوانه تحلیلی مفهومی بود که تا دهه 70 بر فلسفه انگلیسی‌زبان مسلط شد و تأثیر آن بر فلاسفه معاصر ادامه دارد. کواین، سرشناس‌ترین فیلسوف پساپوزیتیویست در آمریکاست، آثار او نقطه عطفی سرنوشت‌ساز در تکامل فلسفه تحلیلی است و آغازی است بر عزیمت از پوزیتیویسم و تحلیل مفهومی. نتیجه آنکه اگر می‌خواهیم اندیشه فلسفی متأخر و معاصر را بفهمیم، فهم شباهت‌ها و تفاوت‌های بین فلسفه ویتگنشتاین و کواین ضروری است. مقایسه این دو فیلسوف ما را مستقیما به قلب مباحث و مناقشات زنده در فلسفه تحلیلی هدایت می‌کند. هم ویتگنشتاین و هم کواین با شیوه‌های مخصوص به خود پیوندهای عمیقی در موضوعات و مسائل به‌ظاهر بی‌ارتباط ایجاد کردند، مسائلی مانند معنا، ضرورت منطقی، معرفت و ماهیت فلسفه. ویراستاران امیدوارند فصول این مجلد مباحث گسترده‌ای را در باب نسبت بین فلسفه‌های ویتگنشتاین و کواین ایجاد کند. تا زمانی که این مباحثه رخ ندهد، فلسفه در جهان انگلیسی‌زبان در معرض این خطر قرار دارد که دو پاره شود، به‌نحوی‌که هریک از این دو در مواجهه با دیگری کاملا سردرگم باشند. شباهت ظاهری و تفاوت عمیق مترجم تلاش کرده در بخشی از مقدمه کوتاه خود به‌روشنی توضیحی درباره کتاب بدهد. او می‌نویسد: «این کتاب مقایسه اندیشه‌های ویتگنشتاین و کواین را در بستر و بافت اندیشه‌های اسلاف هریک از این دو فیلسوف مطرح کرده است و همین نکته به درک بهتر مواضع این دو کمک می‌کند. بسیاری از متخصصان فلسفه تحلیلی دیدگاه‌های کواین و ویتگنشتاین را مشابه می‌دانند و این دو را دو نماینده یک تفکر می‌دانند که با زبان‌های متفاوت یک اندیشه را ترویج می‌‌دهند. این نکته با توجه به شباهت آنها در موارد ذیل تقویت می‌شود: مواضع آنها در نقد پوزیتیویسم، حمایت از کل‌گرایی، اتخاذ مواضع نزدیک به رفتار‌گرایان، نقد مواضع ذهن‌گرایان و نیز نقد مواضع افلاطونی- فرگه‌ای در باب معنا، استفاده از آزمایش‌های ذهنی‌ای چون یادگیری زبان کودک و ترجمه‌ ریشه‌ای و...، اما تعدادی از نویسندگان فصول یازده‌گانه این کتاب، این شباهت‌ها را ظاهری می‌دانند و تفاوت‌های عمیقی را بین اندیشه‌های این دو تشخیص می‌دهند. این گروه از نویسندگان سعی ‌کرده‌اند جانب بی‌طرفی را رعایت کرده و صرفا به ذکر تفاوت‌ها بسنده کنند، هرچند جانب‌داری برخی از آنها از ویتگنشتاین پوشیده نمانده است. مقالات و نویسندگان این کتاب عبارت‌اند از: «ویتگنشتاین و کواین، همسایگی با فاصله دور» نوشته پی.ام.اس. هکر، «کواین و ویتگنشتاین، زوج ناجفت‌وجور» نوشته برتن دربن، «بازنمایی واضح» نوشته کریستفر هکوی، «کواین، ویتگنشتاین و کل‌گرایی»، نوشته راجر گیبسون، «شکاکیت، علم، کواین و ویتگنشتاین»، نوشته داگلاس جی. وین‌بلاد، «راه ورود به زبان: مقایسه‌ای بین ویتگنشتاین و کواین» نوشته جان وی. کانفیلد، «گشت‌وگذاری به همراه ویتگنشتاین و کواین و دیویدسون» نوشته هانس-یوهان گلاک، «وجود و نظریه: تلقی و برداشت کواین از مفهوم واقعیت» نوشته الهام دیلمن، «التزام هستی‌شناختی» نوشته رابرت ل. آرینگتون، «اختلاف بین ویتگنشتاین و کواین بر سر ماهیت زبان و شناخت و استلزام‌های آن برای نظریه محدودیت» نوشته استوارت شانکر و «پژوهش‌های فلسفی پسا-کواینی» نوشته جان اف. پست. معرفی فصول در بخشی از سخن ویراستاران متن اصلی این کتاب آمده است: فصول این کتاب بسیاری از وجوه شباهت و تفاوت بین فلسفه‌های کواین و ویتگنشتاین را نشان می‌دهد و همه این فصول به‌طور اختصاصی برای این مجلد نگاشته شده است. سه فصل نخست به مقایسه کلی و مباحث روش‌شناختی اختصاص دارد. پی.‌ام.‌اس هکر، یک دیدگاه اجمالی در باب شباهت‌های ظاهری میان ویتگنشتاین و کواین مطرح می‌کند و در ادامه استدلال می‌کند که بسیاری از این شباهت‌ها سطحی است و تفاوت‌های عمیقی بین این دو متفکر وجود دارد. او همچنین نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از یک نظرگاه ویتگنشتاینی به بعضی از مواضع کواین انتقاد کرد. فصل دوم که توسط برتن دربن نگاشته شده، بر شباهت بین راسل و کواین تمرکز کرده است. او مدعی است این شباهت یک تقابل ظریف و در‌عین‌حال مهم را با آثار ویتگنشتاین ایجاد می‌کند. در فصل سوم کریستوفر هُکوی، اندیشه کواین و ویتگنشتاین را در نسبت با فلسفه رودلف کارناپ و ایده بازنمایی واضح منطق زبان نگریسته است. او نشان می‌دهد هر دو متفکر نسبت به ایده مذکور رهیافتی مذبذب و مردد دارند؛ از یک‌سو، ویتگنشتاین در جست‌وجوی بازنمایی‌های واضح گرامر است و کواین یک دستگاه نشانه‌گذاری رسمی و نوعی منضبط‌سازی برای زبان علم ارائه می‌کند و از سوی دیگر هر دو با چیزی درگیرند که هکوی آن را بی‌مایگی ژرف‌اندیشی خشک و سخت‌گیرانه می‌نامد. کواین انکار می‌کند که پیشرفت علم نیازمند وضوح مطلق و پاسخ به شکاکیت است. ویتگنشتاین انکار می‌کند که عقلانیت مقتضی ژرف‌اندیشی عمیق و خشک است: گزاره‌های مبنایی ساختار باور ما بخشی از فعالیتی است که به حمایت استدلالی و عقلانی نیازی ندارد. معرفت و شکاکیت موضوعات دو فصل بعدی است. راجر گیبسون شباهت‌های روشنی بین دیدگاه‌های کل‌گرایانه کواین و دیدگاه‌های ویتگنشتاین در کتاب در باب یقین یافته است. داگلاس وین‌بلاد از منظر نسبت کواین و ویتگنشتاین با مسئله شکاکیت، به این دو متفکر نگریسته است و شباهت‌های جالب توجهی را بین پاسخ‌های آنها به شکاک متذکر شده است. دو فصل بعدی به فلسفه زبان ارتباط دارند. جان کانفیلد، مفسر دیگری است که شباهت بین کواین و ویتگنشتاین را صرفا سطحی و ظاهری می‌داند. کانفیلد بر برداشت‌های متفاوت هر یک از این دو متفکر از اصطلاح کاربرد متمرکز شده است. او از پژوهش‌های خود نتیجه می‌گیرد هرچند کواین به اصطلاحات کاربرد و بازی‌های زبانی متوسل می‌شود، مراد او از این اصطلاحات اساسا با مقصود ویتگنشتاین از آنها متفاوت است. کانفیلد، همچون هکوی، تعارضی را بین تمرکز و توجه وحدت‌گرایانه کواین به علم و کثرت‌گرایی بازی‌های زبانی متنوع ویتگنشتاین متذکر می‌شود. هانس گلاک با توجه به بحث ترجمه ریشه‌ای تشخیص داده این تصور که فهم زبانی معادل است با ساختن نظریه‌های تبیین‌گر از شواهد غیرمعنی‌شناختی وجه اشتراک کواین و دیویدسون است. او با به کارگیری ابعادی از فلسفه ویتگنشتاین استدلال می‌کند که این نوع نظریه‌ساختن هرگز انجام‌پذیر نیست. او می‌کوشد تبیینی دیگر متفاوت با تبیین کواین و دیویدسون از ترجمه ریشه‌ای ارائه کند؛ تبیینی که بر اشارت‌های ویتگنشتاینی در باب صورت‌های زندگی مبتنی است و از تصور مذکور در باب نظریه‌ساختن اجتناب می‌کند و در‌عین‌حال بصیرت‌های موجود در اصل حمل به صحت کواین و دیویدسون را حفظ می‌کند. دیلمن و آرینگتون به اقتضائات هستی‌شناختی دیدگاه‌های کواین و ویتگنشتاین توجه کرده‌اند. این نویسندگان موافقند که کواین و ویتگنشتاین در این بحث بسیار با هم فاصله دارند. دیلمن قاطعانه حمله‌ای ویتگنشتاینی علیه هستی‌شناسی علم‌محور کواین تدارک دیده است و آرینگتون در‌‌باره این مسئله تحقیق کرده است که اگر ویتگنشتاین با مفهوم التزام هستی‌شناختی کواین مواجه می‌شد درباره آن چه موضعی می‌گرفت. آرینگتون با جمع‌آوری اشارت‌های جسته‌و‌گریخته ویتگنشتاین در باب مفهوم وجود به این پرسش پاسخ داده است. دو فصل انتهایی می‌کوشند کواین و ویتگنشتاین را به دو نظریه دیگر ارتباط دهند. شانکر اندیشه آنها را در ارتباط با ایده‌هایی در علوم شناختی، و به‌ویژه نظریه محدودیت، به کار می‌گیرد. او نشان می‌دهد چطور تز عدم تعین ترجمه کواین از قضا و به‌خلاف دیدگاه‌های ضدذهن‌گرایانه کواین می‌تواند در طرح نظریه بسیار ذهن‌گرایانه محدودیت کمک کند. او همچنین تصریح می‌کند فلسفه ویتگنشتاین اصلاحیه مناسبی هم برای ذهن‌گرایی و هم برای رفتارگرایی ارائه می‌کند. فصلی که جان اف. پُست آن را نگاشته هم از ویتگنشتاین و هم از کواین انتقاد می‌کند. بنا به استدلال او، فلسفه کواین مبتنی است بر نظریه‌های علمی تاریخ گذشته و پُست در آثار میلیکان یک نظریه زیست‌شناختی به‌روز در باب زبان و اندیشه یافته است که با بسیاری از گفته‌های کواین در تعارض است. می‌توان گفت هر چند پُست نکات خاصی را در فلسفه کواین رد می‌کند، مستقیما درون روش‌شناسی فلسفی کواین کار می‌کند. او از آنچه به نظرش اندیشه علمی به‌روز است، تعمیم‌های فلسفی ارائه می‌کند و نشان می‌دهد چگونه چنین نظریه تجربی‌ای شکست اندیشه ویتگنشتاین را ثابت می‌کند. ویراستاران امیدوارند فصول این مجلد مباحثه گسترده‌ای را در باب نسبت بین فلسفه‌های ویتگنشتاین و کواین ایجاد کند. تا زمانی که این مباحثه رخ ندهد، فلسفه در جهان انگلیسی‌زبان در معرض خطر دوپاره‌شدن قرار دارد؛ به نحوی که هر یک از این دو در مواجهه با دیگری کاملا سردرگم باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.