|

نگاه تحلیلی به فیلسوفان غیرتحلیلی

نشر نو اخیرا سه مجلد از مجموعه «بزرگان اندیشه» را منتشر کرده است. این مجموعه که سال‌ها پیش در انتشارات طرح نو به چاپ رسیده بود اکنون با طراحی متفاوت و با طبعی جدید به بازار آمده است. هدف آن آشناکردن خوانندگان با مهم‌ترین فیلسوفان و مسائل فلسفی از آغاز تا به امروز و فراتر از آن ترغیب خوانندگان به تفکر فلسفی و درگیرشدن با مسائل فلسفی است. سرویراستار این مجموعه که در سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۳ منتشر شده دنیل کولاک و ناشر آن انتشارات وادزفور در آمریکاست. کتاب‌های مجموعه «بزرگان اندیشه» با نگاه تحلیلی نوشته شده‌اند و حتی آثار فلاسفه غیرتحلیلی یا اندیشمندانی را هم که به‌عنوان فیلسوف شناخته نمی‌شوند، با نگاه تحلیلی بررسی می‌کنند. بنیان‌گذار لیبرالیسم مدرن سوزان لی اندرسن در کتاب «فلسفه جان استیوارت میل» تمرکز خود را معطوف به سه اثر اصلی او که مشهورترین آثارش هستند کرده است: «زندگی‌نامه شخصی»، «فایده‌گرایی» و «رساله آزادی». در «زندگی‌نامه شخصی» اطلاعاتی درباره زندگی جان استیوارت میل و تکوین و پرورش اندیشه‌اش به مخاطب ارائه می‌شود و رئوسی از بقیه رشته‌های فعالیت او نیز دستگیرمان می‌شود. در دو کتاب دیگر که از پرخواننده‌ترین آثار فلسفی هستند، چگونگی گرایش او به دو سمت‌و‌سوی متفاوت فکری مشخص می‌شود. نبرد بزرگی که در قرن نوزدهم بین فیلسوفان فردگرا و جمع‌گرا در جریان بود و هنوز نیز جریان دارد در دل و ذهن میل هم جریان داشت. فردگرایی روی این مفهوم تکیه دارد که فرد مهم‌ترین واحد وجودی است و جامعه فقط برای این است که افراد از آن منتفع شوند نه به‌عکس. درمقابل،‌ جمع‌گرایی بیانگر این مفهوم است که افراد تابع جامعه‌اند و باید از افراد خواسته شود در جهت منافع جامعه عمل کنند. رساله آزادی از نظر عده زیادی دفاعی کلاسیک از فردگرایی است، حال آنکه فایده‌گرایی قطعا استدلالی است در دفاع از فلسفه جمع‌گرایانه. آیا این دو را می‌توان با هم آشتی داد؟ آنچه در کتاب اندرسن در کانون توجه قرار دارد همین مسئله است. روایت خاص میل از عمل فایده‌گرایی لذت‌طلبانه مبتنی‌بر اندیشه‌های جرمی بنتام است، البته با تجدیدنظرهایی به انگیزه رفع نواقص فلسفه بنتام. بنابراین نویسنده فصلی مستقل به فلسفه بنتام اختصاص داده و واکنش میل به این فلسفه را بررسی کرده است. سیاست‌هایی که میل در ذهن دارد و به نظرش سیاست‌های درستی‌اند که می‌توانند جامعه‌ای بهتر به بار آورند، همان سیاست‌هایی‌اند که عموما فردگرایان از آنها دفاع می‌کنند. اما میل از این سیاست‌ها فقط به‌خاطر خودشان دفاع نمی‌کند چنانچه فردگرایان می‌کنند، بلکه این سیاست‌ها را صرفا راهی برای رسیدن به خیر جمع می‌داند. برای همین است که می‌توان بی‌آنکه گرفتار تناقض شد میل را جزو جمع‌گرایان به حساب آورد، حتی با اینکه او در رساله آزادی با حرارت زیاد از حقوق فردی دفاع می‌کند. از نظر میل مسلم بود که ما موجوداتی اجتماعی هستیم و به دلیل برخورداری از امتیاز زیستن در جامعه و بهره‌مندی از منافع آن چیزهایی را مدیون یکدیگریم. اما در‌عین‌حال اعتقاد هم داشت که جامعه فقط در صورتی شکوفا می‌شود که افراد تشکیل‌دهنده جامعه آزاد باشند و فردیت خود را ابراز کنند، فقط به شرطی که به دیگران صدمه نرسانند. اگر فقط هدف کلی زندگی بشری موضوع بحث باشد ناچاریم میان جمع‌گرایی و فردگرایی یکی را انتخاب کنیم و انتخاب میل جمع‌گرایی بود ولی او درعین‌حال با همین قوت استدلال می‌کرد که برای رسیدن به آن هدف جمع‌گرایانه دولت باید در بسیاری از موارد از سیاست‌های فردگرایانه پیروی کند. از نظر نویسنده، خود اندیشه «حقوق فردی» هم در نظر میل بنیانی فایده‌گرایانه دارد. آنچه میل به دنبالش بود اخلاقی مبتنی‌بر نگاهی گسترده و خردمندانه به خیر کل بود، بی‌آنکه لازم باشد فرد فدای توده شود یا توده فدای فرد، اخلاقی که در آن وظیفه قلمرو خاص خود را داشته باشد و آزادی و خودانگیختگی قلمرو خاص خودش را. فلسفه جان استیوارت میل/ سوزان لی اندرسن/ ترجمه: خشایار دیهیمی/ قیمت: ۱۸۰۰۰ تومان فیلسوف ضدسیستم نظریات سورن کی‌یرکگور، فیلسوف مسیحی دانمارکی، بر الهیات جدید و شکل‌گیری اگزیستانسیالیسم در قرن بیستم تأثیر بسزایی داشت. انسانی شوریده بود و فلسفه‌اش هم به این آشوب درونی دامن می‌زد. مهم‌ترین نکته‌ای که می‌توان درباره فلسفه کی‌یرکگور گفت این است که او یک فردگراست. در نظر کی‌یرکگور یگانه وجود مهم «فرد زنده» است، و هرچه می‌نوشت به قصد تلاش برای کمک به فرد زنده بود تا بتواند یک زندگی معنادار و پرثمر داشته باشد. کی‌یرکگور امکان یافتن راه‌حلی جمعی و اجتماعی برای مسئله چگونه زیستن زندگی شخصی را نفی می‌کند. هر فردی به تنهایی باید دست به انتخاب راه زندگی‌اش بزند و در این راه پیش رود. سوزان لی اندرسن در کتاب «فلسفه کی‌یرکگور» به بررسی مضامین اصلی فلسفه او می‌پردازد: فردگرایی، «حقیقت ذهنیت است»، «یا این/ یا آن»، سه سپهر زیستن، ایمان، «خلوص دل»، شور، و... در ترجمه فارسی کتاب، بخش‌هایی از کتاب مشهور کی‌یرکگور یعنی «ترس و لرز» نقل شده که برای آنها از ترجمه عبدالکریم رشیدیان استفاده شده است. عبارت‌های نقل‌شده از نیچه نیز از ترجمه داریوش آشوری هستند. در جمع‌بندی فلسفه کی‌یرکگور باید به سه نکته توجه کرد. اول اینکه کی‌یرکگور بیشتر آثارش را با نام مستعار منتشر کرد و نه با نام خودش، خصوصا آنهایی را که سبب شهرت او شدند. استفاده او از اسامی مستعار مجعول ظاهرا نشان از آن دارد که «حقایق» نهفته در این آثار، لزوما عقاید خود کی‌یرکگور نیستند ولی به‌عکس جمیع منتقدان بر این عقیده‌اند که این آثار به احتمال قریب‌به‌یقین «حقایقی» را در مورد زندگی، صرفا از یک منظر خاص و محدود، به ما عرضه می‌کنند. دوم اینکه کی‌یرکگور یک فیلسوف سیستماتیک نبود. او می‌خواست علیه «سیستم‌ها» بشورد. می‌فهمید که نکته اول و دوم به هم مرتبط هستند چون استفاده از اسامی مستعار کاملا برای کسی که معتقد است یک منظر واحد «درست» نسبت به زندگی وجود ندارد بجاست. و سرانجام همانگونه که هنری ئی. الیسون می‌گوید: «کی‌یرکگور دائما از دست ما می‌گریزد و اغفال‌مان می‌کند. مثل سقراط،‌ که همه عمر ستایشگرش بود، کی‌یرکگور هم فکر می‌کرد وظیفه‌اش توضیح‌دادن نیست، نیش‌زدن است...». (ص 34) آیا این بدان معناست که در آثار کی‌یرکگور یک فلسفه کلی وجود ندارد؟ به اعتقاد اندرسن می‌توان از به‌هم‌پیوستن منظرهای مختلف در آثار او یک فلسفه کلی استخراج کرد. یعنی در نوشته‌های مختلف او می‌توان حقایق مشترکی را پیدا کرد که حاکی‌اند از «تصویر بزرگی» که کی‌یرکگور پیش چشم داشت. اگرچه کی‌یرکگور به ما نمی‌گوید چگونه باید زندگی کنیم انتخاب‌های پیش‌رو را به ما می‌نمایاند و می‌گوید چه چیزهایی در انتخاب ما دخیل‌اند و توضیح می‌دهد چرا دست‌زدن به انتخاب شخصی و بهنگام اهمیت حیاتی دارد. کی‌یرکگور باری بیش از اکثر فیلسوفان بر دوش خواننده می‌گذارد نه به این دلیل که درک «حقایق» او بسیار دشوار است بلکه به این دلیل که طبق فلسفه او این حقایق معنایی ندارند مگر آنکه خواننده آنها را به کار زندگی خودش بگیرد. روش او را باز در این مورد هم با روش سقراط در مقام خرمگس مقایسه کرده‌اند. فلسفه کی‌یرکگور/ سوزان لی اندرسن/ ترجمه: خشایار دیهیمی/ قیمت: ۱۶۰۰۰ تومان آیا عیسی فیلسوف بود؟ تأکید عیسی بر تمایز متافیزیکی میان خالق و عالم خلقت زیربنای همه تعالیم او در باب وظیفه انسان‌ها در برابر خدا در بندگی، پرستش، کار، دعا، ایمان و جز آن است. عیسی زن و مرد را موجوداتی بس باارزش نزد خدا می‌داند و می‌گوید آنان «افضل بر» مرغان هوا هستند. این‌ گفته و گفته‌های مشابه ریشه در این کلام تورات دارند که خدا انسان را شبیه به خود آفریده و او را بر تمامی موجودات سلطه داده است. ارزش انسان‌ها در این گفته عیسی، معروف به قانون طلایی، نیز مشخص است که با دیگران چنان رفتار کن که مایلی با تو رفتار کنند، چون همه انسان‌ها درخور احترام و محبت‌اند. مفهوم تثلیث در برخی قسمت‌های عهد جدید بیشتر بسط یافته و بعدا در اصول اعتقادی کلیسا صورت‌بندی شده است اما عیسی همان‌موقع که به شاگردانش اختیار می‌دهد که به نام پدر، پسر و روح‌القدس مردمان را تعمید کنند به مفهوم خدای سه‌گانه اشاره دارد. او خدای پدر را دعا می‌کند، از روح‌القدس با لحنی یاد می‌کند که از مقام والای روح‌القدس از نظر هستی‌شناختی حکایت دارد و بر یکی‌بودن خود با خدا تصریح می‌کند، آن هم بدون آنکه هرگز از بیش از یک خدا حرفی به میان آورد. محور اصلی کتاب «فلسفه عیسی»، ادعاهای فلسفی عیسی به معنی جهان‌بینی و شیوه‌های استدلالی اوست. از نظر نویسنده کتاب، این بُعدی از شخصیت این پیامبر است که تاکنون از نظرها دور مانده است. این کتاب درباره زندگی عیسی یا تاریخ مسیحیت نیست و دیدگاهی تازه درباره او پیش نکشیده یا بر سخنان دیگران درباره او تمرکز نکرده است. «فلسفه عیسی» فارغ از هر چیزی که عیسی مسیح بوده به فلسفه این شخصیت می‌پردازد. البته این ادعا محل مناقشه است و ازهمین‌رو نویسنده در فصل اول از آن دفاع می‌کند. در فصول هشت‌گانه کتاب به موضوعات مختلفی پرداخته شده است: خداشناسی عیسی، استدلال در تعالیم عیسی، عیسی در تاریخ، متافیزیک عیسی، معرفت‌شناسی عیسی، عیسی و اخلاق، نگاه عیسی به انسان، عیسی و منزلت زن، معرفت و قوه تخیل، جهنم در فلسفه عیسی، عدم تناقض به‌مثابه سنجه حقیقت، اصالت تاریخی و فیلسوفان، توسل به شواهد در استدلال و ... تکیه کتاب بر تعالیم عیسی است آن‌گونه که در چهار انجیل آمده ولی اشاراتی نیز به تورات و دیگر بخش‌های عهد جدید می‌کند. از آنجا که جز اناجیل منابع دیگری نیز درباره عیسی وجود دارد (مانند نوشته‌های گنوسی) و چون بسیاری در اعتبار تاریخی اناجیل تردید کرده‌اند فصلی به دفاع از وثوق تاریخی اناجیل قانونی اختصاص دارد. ترتیب بحث‌های مربوط به عیسی بر اساس مقولات فلسفی و اخلاقی صورت داده شده نه بر اساس مقولات مورد استفاده انجیل‌پژوهان و متکلمان. همچنین جهان‌بینی عیسی در پیوند با مباحث دیرینه و معاصر در فلسفه بررسی شده و در انتها درباره ادعاهای جنجالی عیسی درباره خودش و نحوه ارزیابی منطقی آن ادعاها بحث شده است. فلسفه عیسی/ داگلاس گروتوس/ ترجمه: احمدرضا تقاء/ قیمت: ۱۸۰۰۰ تومان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.