مردم و جذابيت فضاسازيهاي هنري در شهر
در دهههاي اخير، شهرها دچار رشدی بيرويه و شتابان شدهاند. از نتايج چنين روندي، ايجاد ناهنجاري و اغتشاش در سيما و كالبد فضاي شهري است. در اين ميان، سازمانها و نهادهاي مرتبط به منظور جبران اين نواقص و كاستيها، با انجام برخي اقدامات و سياستگذاريها، سعي در بهبود كيفي، بصري و زيباشناختي كالبد شهر دارند. با قبول اين فرض که هنرهاي محيطي در ايجاد فضايي مطلوب و دلنشين براي افراد جامعه نقش مؤثري دارند، از المانها و نشانههاي شهري براي زيباسازي، ارتقا و بهبود کيفي فضاهاي شهري استفاده ميشود. دراينباره به کمک طراحيهايی که با اتکا به زيباسازي شهري انجام ميگيرند، تلاش ميشود تا کيفيتهاي بصري و هنري محيط شهر با استفاده از عناصر و فضاهاي يادماني ارتقا يابد. آنگونه که منابع نظري مرتبط به موضوع نشان ميدهند، تأثير و تأثر بين انسان و محيط دوسويه است. افراد امور مثبت و منفي را از محيط گرفته يا به آن پس ميدهند. بهاينترتيب ايجاد فضاسازي هنري مطلوب در يک شهر، باعث جلب توجه و زمينه شکلگيري تصور مثبت و گاه منفي در ذهن شهروندان ميشود و تصاوير خاطرهانگيز و خوشايند يا بدي را برايشان خلق ميکند. اين نکته در شهر مشهد بهعنوان يکي از کلانشهرهاي مذهبي جهان و مقصد بسياري از مسافران، بسيار حائز اهميت است؛ چراکه وجود ارزيابيهاي مثبت و رضايتمندي يا نارضايتي از سفر در يک بازه زماني کوتاه، به جهتگيريهاي کموبيش پايدار در ذهن بدل ميشود و در تمايل و بیتمايلی مسافر به سفر مجدد تأثيرگذار خواهد بود. از يک سو هنرهاي شهري موضوعي ميانرشتهاي است و آن را میتوان از منظرهاي مختلف شهرسازي، معماري، علوم اجتماعي و... بررسي کرد و از سوي ديگر، مديران و برنامهريزان شهري و همچنين متخصصان مربوطه، تنها در صورتي ميتوانند موفق به خلق يک فضاسازي هنري مطلوب در شهر شوند که ديدگاه مخاطب خود را در ارتباط با فضاي شهر و تغييرات آن دريابند. به اين منظور، تحقيقي در فروردين 1397 انجام شد و ديدگاه 900 نفر اعم از شهروندان، زائران ايراني و نخبگان دانشگاهي و فعال در حوزه هنري شهر مشهد نسبت به ميزان جذابيت فضاسازيهاي هنري شهر مشهد بررسي شد. در اين تحقيق، بررسي جذابيت يادمانها و المانها، نقوش برجسته و ديواري، همچنين مراسم و نمايشهاي هنري در شهر مشهد از مؤلفههاي اصلي تحقيق بود. پس از انجام پژوهش، يکي از موارد بحثبرانگيز و دشوار براي يک پژوهشگر، شکاف و فاصله بين تصور کارفرما و نتايج بهدستآمده از موضوع بررسيشده است. به اين معني که تصور کارفرما با دادههاي منتج از عالم واقع با يکديگر منطبق نيست و در اين ميان اين وظيفه پژوهشگر است که کارفرما را در درجه اول با نتايج واقعي بهدستآمده روبهرو کند و پس از آن با اين نتايج آشتي دهد. در اين تحقيق نيز نتايج حاصله تا حدي با تصور و عملکرد مديران شهر فاصله داشت. بخشي از نتايج بيانگر آن بود که نزديک به دوسوم جامعه محل مطالعه (اعم از ساکنان، زائران و نخبگان در شهر مشهد) بهعنوان مخاطبان اصلي اين آثار، ميزان فضاسازيهاي موجود در سطح شهر را کافي ميدانند و اکثرا (حدود 80 درصد) معتقدند اين عناصر جذابيت هم دارد؛ اما نزديک به 90 درصد پاسخگويان، تمايل زيادي به تنوعبخشي به فعاليتهاي هنري در سطح شهر دارند که اين در نگاه جامعه مطالعهشده ميتواند نشانهاي از يکنواختي فضاسازيها در سطح شهر باشد. در اين بررسي مشخص شد با وجود تصور مديران در سازمان شهرداري که صرف بودجه براي ساخت المانها و فضاسازيهاي هنري در شهر را صرفا هزينه قلمداد ميکنند و به شکل درخور توجهي تعداد آن را در مقايسه با سال گذشته به لحاظ کمي کاهش دادهاند، ديدگاه جامعه مورد مطالعه دقيقا نقطه مقابل اين موضوع است. بهطوريکه نتايج نشان داد حدود 85 درصد در حد زياد و بسيار زيادي با هزينهکردن شهرداري براي ساخت المانها اعلام موافقت کردهاند. مقايسه ميانگين نمره کلي به جذابيت فضاي هنري مشهد در بين شهروندان، زائران و نخبگان نيز نشان داد ميانگين شاخص در بين زائران بيش از دو گروه ديگر است. کمترين ميزان ميانگين هم مربوط به گروه نخبگان است. اين به آن معناست که فضاسازيهاي هنري شهر مشهد بيش از همه براي زائران جذابيت دارد. در سه گروه مطالعهشده، اين فضاسازيها براي نخبگان کمترين ميزان جذابيت را دارد. از ميان نتايج بهدستآمده، نکته درخور اعتنا آن است که بالاترين ميانگين کسبشده در ديدگاه سه گروه مورد مطالعه، مربوط به اين موضوع است که اجراي نقوش برجسته و ديواري مناظر زشت شهر را به محيطي زيبا تبديل کرده است. در همين زمينه همانگونه که پيش از اين نيز آمد، سه مؤلفه اصلي تحقيق عبارت بودند از جذابيت يادمانها و المانهاي شهري، نقوش برجسته و ديواري و مراسم و نمايشهاي هنري. در تأييد نتايج یادشده، مقايسه ميانگين از اين سه مؤلفه نيز نشان داد ميانگين جذابيت نقوش برجسته و ديواري بيش از ديگر مؤلفهها بوده است. در پايان با توجه به نتايج بهدستآمده، علاوه بر ارائه پيشنهادهايي براي بهبود کيفي آثار هنري در شهر مشهد و سياستگذاريهاي مترتب بر اين آثار، تمهيدات لازم براي جلب توجه و مبتني بر نياز مخاطبان اين آثار در سالهاي آينده از سوي جامعه مورد مطالعه نيز ارائه شد. ازجمله آنها چنين بود: اطلاعرساني بيشتر از مراسم و رويدادها در شهر (تئاتر، جشنواره و...)، رعايت عدالت توزيعي در فضاآراييها، بهکارگيري ايدههاي جديد، استفاده بيشتر از المان بهجاي گلآرايي، بهکارگيري هنرمندان خلاق و جوان در طراحي و اجرا، استفاده از عناصر هويتي ايراني- اسلامي در طراحي المانها، افزايش تئاتر، نمايش و... در شهر مشهد، استفاده از مواد باکيفيت در طراحيها و فضاسازيها، تنوع در طراحي المانها و طرحهاي هنري، ايجاد نمايشگاه دائمي از المان و... مشهد بهعنوان يکي از کلانشهرهاي جهان و يکي از بزرگترين شهرهاي مذهبي ايران، محل گفتوگوي فرهنگها و اقوام مختلف ايراني است و از اين حيث جايگاه ويژهاي دارد؛ بنابراین چگونگي آثار هنري در فضاي اين شهر اهميتی دوچندان دارد. آثار هنري از سوی عموم جامعه که اغلب تخصصي در امور هنري ندارند، معنا و تفسير ميشوند. اين تحقيق حقايقي را درباره تفسيرهاي متفاوت گروههاي مختلف مردم، اعم از عامه مردم بهعنوان شهروندان شهر مشهد، زائران و نخبگان از فضاسازيهاي هنري شهر مشهد نشان داد که بخشي از آن در اين يادداشت آمد؛ اما فارغ از آنکه چه تفاوت ادراکيای بين اين گروهها وجود دارد، نکته مهم و درخور تأمل آن است که اين آثار صرفا وظيفه آراستن فضاي شهر را ندارند، بلکه به کمک عنصر خلاقيت و هنر، تقويتکننده خاطرات جمعي هستند. پس هدف از ارائه اين آثار در شهر، تنها زيباسازي فضاي شهر نيست، بلکه هدف اصلي اثرگذاري در جامعه، يادآوري ارزشها و برانگيختن تأمل و تفکر مردم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.