به بهانه سالگرد زلزله سرپلذهاب
خوشبینی آموختهشده روی پل زلزله
مینا نظریکمال. روانشناس بالینی
زلزله یا هر استرس یا بحران دیگری که به ما تحمیل میشود، مثل یک پل میماند؛ ما تا حدود بسیاری قدرت انتخاب داریم؛ میتوانیم با امیدواری یا بهتر است بگوییم خوشبینی منطقی از روی آن رد بشویم یا با ناامیدی خودمان را از روی پل به پایین پرت کنیم. درواقع هرچند ما در انتخاب آنچه برایمان پیش میآید قدرت مطلق نداریم، اما میتوانیم پاسخهایمان به رویدادها را انتخاب کنیم و این امر مستلزم آموختن مهارتی به نام خوشبینی آموختهشده است. در سالهای اخیر، تجربه حضور در مناطق زلزلهزده بم، هریس، مورموری و آبدانان، شنبه، کوهبنان و سرپلذهاب نشان داده همزمان با زلزله چند ویژگی رفتاری به فرهنگ مناطق زلزلهزده اضافه میشود: تکدیگری، احتکار، عدم اعتماد به سازمان و جمعیت هلالاحمر، فرسودگی امدادگری، هجوم از نقاط مختلف برای گرفتن وسایل و اقلام امدادی، افزایش نرخ شیوع اختلالات روانشناختی ازجمله افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه و مشکلات خانوادگی و تحصیلی و...، اما ابعاد فرهنگی، اخلاقی و روانشناختی را نمیتوان به صرف کمبود امکانات و زندگی در چادر یا کانکس نسبت داد. سه عامل مهمی که در افزایش و همهگیرشدن بیسابقه مشکلات روانشناختی و بهخصوص در کشورهای مختلف جهان (بهویژه در شرایط بحرانی) مؤثرند، عبارتاند از: 1- گسترش روزافزون فرهنگ فردگرایی که منجر میشود انسانها همواره تصور کنند مرکز جهان هستند؛ بنابراین درد ناشی از شکستها و بحرانها به نظر تسلیناپذیر میرسد، 2- ازبینرفتن اسباب معنوی که در گذشته تحمل شکستهای شخصی را آسان میکرد؛ مثل ایمان به خدا، جامعه، وطن و خانواده بزرگ و 3- مهمترین مسئله، افزایش سرسامآور جنبشهایی هستند که مدام بر تقویت عزتنفس افراد اصرار و تأکید دارند. کسی با داشتن عزتنفس مخالف نیست، اما عزتنفس نباید خود تبدیل به «هدف» شود؛ بلکه صرفا ابزاری سنجشی است که وضعیت سیستم را نشان میدهد. تحقیقات بامیستر و همکارانش نشان دادند عاملان کشتارهای جمعی، آدمکشهای حرفهای و رهبران باندهای خلافکار همگی دچار نوعی عزتنفس کاذب هستند که همان عامل ایجادکننده خشونت در آنهاست. به همین دلیل، از آنجایی که عزتنفس نتوانسته پاسخی برای مهار همهگیرشدن اختلالات روانشناختی باشد، ضروری است تا مهارتهای خوشبینی به افرادی که دچار اختلالات روانشناختی و بهخصوص افسردگی و احساس درماندگی هستند، آموزش داده شوند. از سویی دیگر، گاهی افزایش عزتنفسهای کاذب در گرو فراموشکردن هویت، فرهنگ و بافت روستایی و تمایل به شبیهشدن به ساختارها و بافت شهری میشود؛ مانند خانههای بسیاری که با اقساط ناتمام اسباب و لوازم منزل شهری، در زلزله سرپلذهاب تخریب شدند، خانهها و خانوادههایی که تجربه جنگ ایران و عراق و ماجراها و روزهای پس از آن را پشت سر گذاشته و به دلیل تکرار وقایع ناخوشایند به نوعی درگیر درماندگی آموختهشده هستند. کنار هم قرارگرفتن سه عامل بالا در روزها و ماههای پس از زلزله سرپلذهاب، به تشدید این درماندگی کمک کرده و شاید پیشروینداشتن در ساختوساز یا ایجاد کمپ اسکان اضطراری یا حتی مکان نصب چادرها یا توزیع مناسب اقلام را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در بُعد اجتماعی میتوان گفت وقتی عزتنفس فرد در گرو حال خوب جمعی باشد، سرمایه اجتماعی جامعه افزایش یافته و حتی اگر ساختمانهایی با مصالح نامناسب به دست پیمانکاران غیربومی ساخته شده باشند و زلزله تلفات جانی و مالی بسیاری به بار آورده باشد، اما ماههای پس از وقوع زلزله، با تنشها و فشارهای کمتری سپری خواهد شد. بهطوریکه همانطور که پژوهشهای داخلی نشان دادهاند، میزان تمایل مردم محله برای شرکت در مدیریت اجتماعمحور زلزله با میزان مشارکت، وضعیت روابط اجتماعی و خویشاوندی و اعتماد ساکنان به گروههای موجود در محله ارتباط مثبتی دارد. تجربه مکرر رویدادهای ناخوشایند و ناتوانی در کنترل آنها و داشتن این باور که منبع کنترل و بهبود شرایط در دنیایی بیرون از خود فرد قرار دارد، سبب میشود کمترین تلاش را برای جابهجایی چادرهای فرورفته در آب باران در مناطق زلزلهزده شاهد باشیم. در واقع، در درماندگی آموختهشده، فرد معتقد است راهی جز تسلیمشدن در برابر شرایط ندارد و باور دارد که هر کوششی بیحاصل و بیفایده است. هرچند ارگانها و سازمانهای مسئول و متولی ساختوساز در انجام وظایف خود اهمالکاری به خرج دهند، اما این باور افراد جامعه که میتوان با تلاش و اراده فردی، حداقل گامها را برای بهبود شرایط فعلی برداشت، به سلامت روان آنها بیشتر کمک میکند؛ چراکه زندگی همان شکستها و بلاهایی را که بر سر افراد بدبین میآورد، برای افراد خوشبین نیز پیش میآورد، اما افراد خوشبین بهتر آنها را پشت سر میگذارند. فرد درمانده حتی زمانی که کارها به خوبی پیش میروند، از عواقب فاجعه نگران است و بهجای اقدامی در راستای جلو رفتن و با وجود داشتن توان پیشرفت، ممکن است شیوه درماندگی و انتظار برای دریافت کمک را در پیش بگیرد. توانایی بعضی از مردم در اینکه بعد از بحرانی مانند زلزله مجددا از جا برمیخیزند، همانی نیست که ما از روی احساسات، غلبه نیروی اراده انسان مینامیم؟ این افراد بهجای اینکه بهطور ذاتی موفق باشند، شیوهای برای توضیحدادن حوادث دارند که بحرانها را دائمی نمیدانند و معتقد هستند زلزله و هرگونه بحرانی، ارزشهای اساسی آنها را تحت تأثیر قرار نمیدهد. مانند جانبازی که بهجای ماندن در سرپلذهاب برای گرفتن اقلام امدادی بیشتر، به همراه خانواده به روستاهای مجاور رفته بود و تلاش میکرد مکان اسکان ایمنی را برای خود و خانوادهاش بسازد. ازاینرو، این ویژگی چیزی نیست که ذاتا از آن برخوردار باشیم یا نباشیم! خوشبینی شامل یکسری مهارتها میشود که میتوان آنها را یاد گرفت یا کسب کرد. از آنجا که خوشبینی آموختهشده، تابآوری روانشناختی افراد، سرمایه اجتماعی و همچنین انگیزه تلاش در راستای ساخت بهتر منازل خود، بهعنوان بخشی از یک کل و یک جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد، میتوان گفت خوشبینی یا داشتن احساس درماندگی وابسته به فرهنگ غالب مردم است. ازاینرو از آنجا که در زلزله با یک جامعه از افراد و نه یک فرد سروکار داریم، بنابراین در فاز بازسازی، باید تلاش در جهت بهبود الگوهای فرهنگی و تربیتی غالب از صرف خدمات مددکاری و رواندرمانی فردی فراتر رفته و با اجماع نظر روانشناسان اجتماعی، جامعهشناسان، مددکاران و سایر متخصصان حوزه آموزشی و فرهنگسازی، اقدامات و مداخلات «امدادی»، «فرهنگی» و «اجتماعی»ای صورت پذیرد و پیششرط انجام این مهم، همکاری، مشارکت و همفکری مدارس، دانشگاهها، بیمارستانها، مساجد و شعب جمعیت هلالاحمر و بهخصوص متخصصان حوزههای مختلف است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.