مدیریت شایعات؛ کارکردی مغفول در زلزله کرمانشاه
پروانه پیشنمازی. پژوهشگر پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
درخصوص نقش و اهمیت رسانهها در مدیریت حوادث و بحرانها تاکنون موضوعات زیادی مطرح و نگاشته شده است. پرواضح است که هر جا بحران وجود دارد به ابزار مدیریت آن یعنی رسانه نیز نیاز است. نقش دوگانه رسانهها در بحرانزایی و بحرانزدایی، برجستهسازی، بزرگنمایی و کوچکنمایی، امیدزایی و امیدزدایی و... دستکم بر صاحبنظران این عرصه، پوشیده نیست. اما به نظر میرسد در کشور ما، تاکنون از ابزار رسانه و ظرفیت استثنائی آن برای مدیریت آنها بهخوبی استفاده نشده است. هرچند ماهیت بحرانها با عدم قطعیت و شرایط غیرقابل پیشبینی عجین است، اما رسانهها در بحران بهطور کلی دارای وظایفی کلاسیک و تعریفشده هستند. به عبارتی وظایف رسانهها در سه فاز اصلی پیش، حین و بعد از بحران کاملا مشخص و تعیینشده است که عبارتاند از: نقش پیشگیری، آموزش و آگاهیسازی در فاز پیش از وقوع، تلاش برای کاهش خسارات و تلفات، کمک به عملیات امدادرسانی، جلب مشارکت و مدیریت بحران و به عبارتی کمک به کاهش دامنه بحران در فاز حین بحران و پیگیری مطالبات، نظارت و رصد عملیات احیا و نوسازی و ارائه گزارشات تحلیلی و علتگرایانه فرایندمدار به منظور کاهش یا جلوگیری از خسارات و تلفات در حوادث احتمالی آتی در فاز پس از بحران. طبیعی است که در همه بحرانها از جمله وقوع زلزلهها، پتانسيل بروز شایعات وجود دارد، به این دلیل که در لحظات اولیه، هیچگونه اطلاعات جامعی درباره آن بحران نداریم اما وظیفه رسانههاست که این شرایط را مدیریت کنند. یکی از وظایف اساسی رسانهها در فاز حین وقوع بحران، کاهش یا جلوگیری از بروز شایعات و مدیریت آنها به وسیله رسانههاست؛ وظیفهای که به شدت در بحرانها و بهویژه مدیریت بحران زلزلههای ایران مغفول واقع شده است. در جریان وقوع زلزله ازگله (سرپلذهاب) کرمانشاه نیز این نقیصه نمود بارزی داشت و رسانهها برای مدیریت شایعات موجود در منطقه تلاش قابلتوجهی از خود نشان نداده و به عبارتی نقش مدیریت شایعات در فاز حین وقوع توسط رسانهها مورد غفلت واقع شد. براساس فرمول شکلگیری شایعه که گوردون آلپورت ارائه داده است، اگر واقعه مهمی رخ داده باشد که دارای دربرگیری زیادی است و درباره آن پدیده اطلاعات صحیح کافی وجود نداشته باشد، بستر ایجاد و شیوع شایعه فراهم میشود. در جریان رخداد زلزله ازگله که زمینلرزه شدیدی تلقی میشود و مردم زیادی را در یک گستره نسبتا وسیع به طور مستقیم و غیرمستقیم متأثر كرده بود، شایعات زیادی در منطقه ایجاد و به سرعت منتشر شد. از جمله این شایعات ميتوان به انکار ماهیت زلزله کرمانشاه و نسبتدادن لرزه رخداده به آزمایشات هستهای یا پدیده هارپ اشاره كرد. نکته جالب توجه و تأسفبار این است که رسانههای ملی و محلی هیچگونه عکسالعملی نسبت به مدیریت این شایعات از خود بروز ندادند؛ یعنی برای مدیریت شایعات موجود با رویکردی منفعلانه مواجه شده و برای رفع شبهات موجود هیچگونه اقدام آگاهیبخش و مثبتی انجام ندادند و این در حالی است که راهکارهای متنوعی برای مدیریت این شایعات موجود است که سادهترین آن مصاحبه و استفاده از نظرات علمی یک کارشناس زلزلهشناس برای تبیين کم و کیف رخداد لرزهای ازگله بود. این رویکرد حاکی از آن است که رسانههای ما هنوز مهارت کافی برای پوشش اخبار بحران را کسب نکردهاند و با وظایف خود در زمینه مواجهه با اخبار بحرانی آشنایی حرفهای ندارند. لزوم توجه به این نقیصه و تربیت خبرنگاران حرفهای برای پوشش خبری رویدادهای بحرانی از ملزومات عرصه روزنامهنگاری و خبرنگاری بحران است، چراکه میزان و چگونگی رابطه رسانهها و مدیریت بحران، میزان اعتماد مخاطبان، حجم و گستره مشارکت مردمی، همنوایی روزنامهنگاران با بحران، کاهش خطرپذیری و افزایش ایمنی محیط و انسان در گرو آن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.