آموزش همگانی، ضرورت ایمنی و خودامدادی در سوانح
درسهایی از زلزله ازگله
شهریار مزیدآبادی. مدرس امداد و نجات
هرساله در جهان چندین زلزله بزرگ رخ ميدهد كه باعث مرگ جمعيت زيادي ميشود. ایران يكي از مناطق زلزلهخيز دنياست، بهطوریكه در صد سال اخیر، دهها زلزله با بزرگي بالاتر از هفت ريشتر در ايران رخ داده و افراد زیادی جان خود را بر اثر زلزله از دست دادهاند و چند برابر بیش از این بیخانمان و مجروح شدهاند. بر اساس آخرين تحقيقات دانشمندان همچنان زمينلرزه نه قابل پيشبيني و نه قابل پيشگيري است، ولي تلفات و خسارتهاي آن قابل كاهش و كنترل است. شهرهاي كشور ما در برابر وقوع زلزلههايي با قدرت تخريب متوسط و زياد، بسيار آسيبپذير هستند. تجربه زلزلههاي 30 سال اخیر رودبار-منجيل (خردادماه 1369)، بم (دیماه 1382) و ورزقان-اهر (مردادماه 1391) نشان داده است زلزلهاي كه در كشورهايي مانند ژاپن، به راحتي با آن برخورد ميشود، در كشور ما علاوه بر واردكردن آسيب به زيرساختهاي شهري و تلفات زياد، يك يا چند شهر را با بحراني جدي روبهرو كرده و گاه دامنه مشكلات آن گريبانگير كل كشور ميشود. به بهانه سالگرد وقوع زلزله در استان کرمانشاه به برخی از موارد مهم اشاره میشود. در ساعت 21:48 یکشنبه 21 آبان 1396 زمینلرزهای با بزرگای 7.3 ریشتر در پنجکیلومتری شهر ازگله و 43کیلومتری شمال شهر سرپلذهاب در استان کرمانشاه، اتفاق افتاد. این زمینلرزه در کشورهای عراق، کویت و بحرین و همچنین استانهای غربی، شمال و شمالغربی، مرکز و جنوبغربی کشور ایران نیز احساس شد. در شهرستانهای دالاهو، قصرشیرین، سرپلذهاب، اسلامآباد غرب، گیلانغرب، جوانرود و ثلاث باباجانی بیش از 400 هزار نفر از مردم تحت تأثیر قرار گرفتند. پس از وقوع زلزله که به «زلزله ازگله» معرفی شد، دهها ستاد عملیاتی از سازمانهای مختلف امدادی، نظامی و انتظامی فعال شد و از ساعات اولیه اعزام نزدیکترین تیمهای عملیاتی جهت ارزیابی به نقاط آسیبدیده آغاز شد، اما قطع برق، آب و خطوط مخابراتی و نبود اطلاعات دقیق از محل و میزان صدمات کار را بسیار دشوار کرد. حضور افراد کارآزموده در شب به شرط وجود روشنایی مناسب و تجهیزات کمکی میتوانست زمان طلایی نجات را به حداقل رساند که کمبود امکانات ترابری هوایی در شب و جادههای مسدود از هجوم خودروها و ریزش کوه این اقدام را با کندی مواجه کرد. شاید در واقعیت باید گفت کار اصلی کمکرسانی از صبح زود دوشنبه 22 آبانماه با مشخصشدن ابعاد خسارات در شهرها و روستاهای استان کرمانشاه و با ورود بیشتر نیروهای کمکرسان دولتی، سمنها و مردم از استانهای مختلف با عملیات نجات در ساختمانهای فروریخته و توزیع چادر امدادی شروع شد. حضور صدها آمبولانس و تجهیزات مکانیزه آواربرداری و هلیکوپترهای جستوجو و ترابری، برپایی بیمارستان درمان اضطراری برای مراقبت از صدها مصدوم و مجروح، دستگاههای مخابراتی سیار، ورود آب و غذا و امکانات زیستی برای آسیبدیدگان، اهمیت امدادرسانی را مشخص كرد که این پشتیبانی با کیفیتهای متفاوت تا ماهها ادامه یافت. تصاویر حجم انبوه خرابیهای ناشی از ساختمانهای شهری و روستایی چه در بافت قدیم و چه در ساختمانهای جدیدالاحداث، حکایت از نقص بزرگی در ساختمانسازی دارد. با وجود آییننامهها و مقررات مختلف و نظارت شهرداریها همچنان با اطمینان از مقاومت ساختمانها در زمان زلزله نمیتوان سخن به میان آورد. با وجود تمرینات و آموزشهای مداوم همچنان شاهد مشکلات مرتبط با سرعت و کیفیت امدادرسانی در سوانح به واسطه مسافت، سازماندهی نیروی کارآمد، تجهیزات و برنامه مناسب هستیم. با توجه به امكانات، منابع محدود و معين سازمانهاي دولتي و از سوي ديگر آسيبپذيري بالاي محيطهاي شهري و روستايي در برابر سوانح طبيعي نميتوان انتظار داشت كه نيروهاي دولتي متولي امر مديريت بحران كليه وظايف محوله در راستاي نيل به اهداف موجود خود را به صورت متمركز و بدون حضور مردم آموزشدیده انجام دهند. به عبارتي ديگر تجارب حاصل از بحرانهاي گذشته چه در ایران و چه در جهان مؤيد اين مطلب است كه انجام عمليات واكنش اضطراري مقابله با بحران به تنهايي از عهده دولتها خارج بوده و اجراي عمليات موفق و كاهش خسارات و تلفات توسط سازمانهاي مسئول تنها در سايه تلاشهاي گروهي مردم و داوطلبان سازمانیافته امكانپذير خواهد بود. در كشور ما نيروهاي انساني حاضر در صحنه به نيروهاي غيردولتي، مردمي و سازماندهي شده و نشده تقسيم ميشوند. مردم آسیبدیده از سانحه که توانستهاند از تخریب و اتفاقات ثانویه نجات یابند، در صورتیکه مصدوم نشده باشند بهترین افراد برای کمکرسانی به همسایگان و انتقال اطلاعات به نیروهای امدادی هستند. در حال حاضر پس از رویداد زلزله در زمانهای اولیه پس از سانحه مردم دیگر شهرها به سرعت خود را به محل حادثه ميرسانند تا بتوانند به هموطنان خود كمكي كرده باشند، ولي اگر اين نيروها آموزش نديده باشند نهتنها مثمرثمر نخواهند بود بلكه سبب مشكلات عديدهاي ميشوند و کار مراقبت از آنها هم به مشکلات منطقه افزوده میشود. ارائه اطلاعات صحیح و کاربردی به اقشار مختلف مردم درخصوص اهمیت استحکام بنا در حفظ جان اعضای خانواده، نحوه مقاومسازی اجزای غیرسازهای در داخل منازل و محل کار (نظیر نحوه استقرار و ثابتكردن اثاثیه)، نحوه و مکانهای مناسب برای پناهگیری هنگام رخداد زلزله، نحوه امدادرسانی به اعضای خانواده و ساکنان محلی در زمان رخداد زلزله و پس از آن، اقدامات لازم برای کاهش خطرات ثانویه نظیر مقابله با آتشسوزی ناشی از زلزله، نحوه مشارکت در فعالیتهای واکنش اضطراری و اسکان موقت و بسیاری موارد دیگر از مهمترین اقدامات حوزه آموزش عمومی محسوب میشوند. ارگانهايي مانند هلالاحمر، نيروهاي نظامي، انتظامي و... در اين راه ميتوانند با همکاری مردم، بسيار منسجمتر عمل كنند. در کشورهایی مانند نیوزيلند، استرالیا، ترکیه، تایوان، فیلیپین و ژاپن به اين امر بهصورت اصولي و با يک برنامهريزي درازمدت توجه شده و با گذشت چند دهه موضوع آموزش همگاني بهصورتي کارآمد و پويا در بخشهاي مختلف نهادينه شده است. استفاده مناسب از گروههای داوطلب واکنش اضطراری در محلات که سازماندهی آن از چند سال قبل در کشور ما شروع شده نیز یکی دیگر از برنامههای آمادگی در شهرهاست که در شرایط اضطراری میتواند در مدیریت بحران شهری به کمک بیاید. با توجه به سوانح طبیعی رویداده در برخی از کشورها مانند چین، ژاپن، آمریکا، پاکستان، بنگلادش، شیلی، اندونزی، هائیتی و... ميتوان گفت هنوز در کشور ما سانحه بزرگی روی نداده است. با وجود خطرات بالقوه در اقصا نقاط کشور ما، تاکنون شهری با جمعیت بیش از 100 هزار نفر تحت تأثیر بحرانهای شدید طبیعی قرار نگرفته و این در حالی است که در کشوری مانند چین، به دفعات حوادثي (بهویژه زلزله) رخ داده که فقط رقم کشتهشدگان آنها حدود 100 هزار نفر یا بیشتر از آن بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.