|

حفظ ايمني جاني در كنار امکان بهره‌برداری دوباره از ساختمان

بهروز عسگريان. استاد دانشگاه خواجه نصرالدين طوسي

کشور ایران به دلیل وجود گسل‌های فعال مستعد زلزله‌هایی با شدت‌های متفاوت در نقاط مختلف آن است. در سال‌های گذشته زلزله‌هایی در کشور رخ داده که باعث ازدست‌رفتن جان بسیاری از ساکنان و نیز صدمات مالی ساختمان‌ها و تأسيسات زیربنایی بوده است. در بیشتر زلزله‌های گذشته ایران، ساختمان‌های آسیب‌دیده قبل از جاری‌شدن دستورالعمل و رویه‌های طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله ساخته شده بودند و اقدام خاصی درباره مدیریت یکپارچگی آنها نیز انجام نشده بود؛ در نتیجه انتظار زیادی از محدودبودن یا نبود خسارت در آن ساختمان‌ها نبوده است. از‌این‌رو آسیب‌پذیری این ساختمان‌ها و خسارت درخور‌توجه در زلزله‌ها دور از انتظار نبوده است. در زلزله 21 آبان‌ استان کرمانشاه یکي از شهرهایی که ساختمان‌های آن دچار آسیب شد، سرپل‌ذهاب بود. این شهر که در جنگ ایران و عراق آسیب فراوانی دیده بود، پس از پایان جنگ و در زمانی که دستورالعمل‌های طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله در کشور لازم‌الاجرا شد، نوسازی شد. حتی بسیاری از این ساختمان‌ها در سال‌های اخیر احداث شده بودند. انتظار این بود، ساختمان‌هایی که در این زمان احداث شده‌اند،حداقل آسیب را داشته باشند؛ آسیب‌هایی که شاید اگر در بسیاری از آنها، نیازهای حداقلی دستورالعمل‌های طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله رعایت شده بود، به حداقل ممکن می‌رسیدند. از‌جمله دلایل این آسیب‌ها می‌توان به عواملی مانند آسیب‌پذیری به دلیل قرارگیری در موقعیت‌های آسیب‌پذیر (مثل بستر رودخانه‌های قدیمی)، استفاده‌نکردن از سیستم مناسب سازه‌ای، استفاده‌نکردن از مصالح مناسب مثل بتون، رعایت‌نکردن ضوابط دستورالعمل‌ها، استفاده از جزئیات نامناسب و آسیب‌پذیر، کیفیت ضعیف اجرای ساختمان‌ها و وجود مصالح ناهمگون و تُرد در دیوارهای جداکننده اشاره كرد. البته آمار تلفات جانی این زلزله در مقابل زلزله‌هایی با شدت مشابه به مراتب کمتر بوده است که به عوامل مختلفی مثل پیش‌لرزه‌های این زلزله مرتبط است. از طرف دیگر، بسیاری از ساختمان‌های این شهر که حداقل‌های دستورالعمل‌ها درباره آنها رعایت شده بود، نه‌تنها ایمنی جانی ساکنان را حفظ كردند؛ بلکه به‌نوعی امکان بهره‌برداری از بعضی از آنها پس از زلزله نیز وجود داشت. با توجه به بررسی فوق، توجه ویژه به رعایت ضوابط و دستورالعمل‌های مرتبط با ساخت‌وساز در مناطق زلزله‌خیز بسیار حائز اهمیت است. به‌علاوه در سال‌های اخیر تمرکز بیشتری به بهبود عملکرد ساختمان‌ها در زلزله انجام شده است؛ به‌گونه‌ای‌که ضوابط حداقلی دستورالعمل طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله، رفتار ساختمان را در حد ایمنی جانی برای زلزله‌ها با دوره بازگشت مشخص تعیین می‌كند؛ اما می‌توان با انجام تمهیدات خاص، انتظار بالاتری از‌جمله قابلیت استفاده از ساختمان پس از زلزله را داشت. این مسئله به‌ویژه درباره ساختمان‌های مراکز امداد و نجات و بیمارستان‌ها دارای اهمیت است. البته همه اینها به شرطی است که در یک روند طراحی و اجرای ساختمان، همه ارکان درگیر کار خود را به‌درستی انجام دهند. این روند مانند یک زنجیر است که در صورت ضعیف‌بودن هرکدام از حلقه‌های زنجیر، عملکرد کلی آن دچار مشکل می‌شود. در‌این‌باره عوامل زیر دخیل هستند: - انتخاب سیستم و طراحی مناسب به همراه مطالعات اصولی ژئوتکنیک و ارائه جزئیات اجرائی مناسب - اجرای صحیح ساختمان که لازمه آن وجود کارگران آموزش‌دیده و ماهر به همراه مهندسان و تکنسین‌های اجرائی است - وجود سیستم نظارتی صحیح - استفاده از مصالح استاندارد و با‌کیفیت - مدیریت اطلاعات ساختمان و ثبت صحیح آن و ارائه آن به شهرداری و همچنین بهره‌بردار ساختمان - بهره‌برداری و نگهداری مناسب از ساختمان بدیهی است بدون یک طرح مناسب و صحیح، داشتن ساختمانی با عملکرد مطلوب دور از انتظار است. همچنین اجرای ضعیف ساختمانی که طرح مناسبی نیز داشته باشد یا ساختمانی که از مصالح نامرغوب و غیراستاندارد استفاده شده است؛ نتیجه آن یک ساختمان نامناسب و آسیب‌پذیر خواهد بود. البته نظارت مستمر و با کیفیت نیز لازمه ساختمانی با عملکرد مناسب و مطلوب است. در نهایت مدیریت یکپارچگی ساختمان‌ها به‌ویژه ساختمان‌های قدیمی‌تر که در مرحله بهره‌برداری هستند، می‌تواند به همراه عوامل یادشده به کاهش آسیب‌پذیری و کاهش ریسک ناشی از زلزله‌ها کمک كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.