از خرابیهای یک زلزله چه میتوان گفت؟
منا خالقیراد. محقق پژوهشکده محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی تهران
زلزلهها با هر بزرگایی فقط زمانی میتوانند خرابی و کشته به بار بیاورند که نیروی آنها از مقاومت، توانایی و سرعتعمل جامعهای که بر آن وارد میشود، بیشتر باشد. بهعبارتی، اگر هیچ خرابیاي بر اثر یک زلزله ایجاد نشده باشد؛ یعنی یا چیزی سر راه آن قرار نداشته است یا چیزهای سر راه آن، توانستهاند بدون تغییر بمانند. این همان چیزی است که به «مقاومت» میشناسند، اما علاوهبرآن، جامعهای هم که میتواند در مقابل زلزله بهسرعت به کارایی قبل از وقوع زلزله خود برگردد، جامعه تابآور یا مقاوم خوانده میشود. بهعبارتی، درمجموع، جامعه و زیرساختهای آن در مقابل زلزله مانند جسم صلبی میبایست عمل کنند که بدون تغییر شکل باقی بمانند یا با تعبیری دیگر، همانند جسمی روی امواج آب بدون آنکه غرق شود با موج فقط بالا و پایین رفته و به حالت سکون برگردند. در تعریفهای جدید جوامع تابآور، آنها را جوامعی آماده برای تغییر در مقابل بحران و درواقع توانا در بازگشت به جلو میخوانند. حال با داشتن ذهنیت کلی نسبت به عبارتهایی مانند مقاومت و تابآوری، بیایید به اثرات زلزلهای مانند زلزله کرمانشاه که در آبان ۱۳۹۷ به وقوع پیوست، نگاهی داشته باشیم. عموما زلزلههای با بزرگاهای بالای 5.5 را زلزلههای مخاطرهآمیز میدانند. زلزله کرمانشاه با بزرگای 7.3 و عمق ۱۹ کیلومتر طبیعتا زلزلهای مخاطرهآمیز خوانده میشود و چون نزدیک منطقهای مسکونی اتفاق افتاد (پنجکیلومتری ازگله)، میبایست خرابیها و مقاومت احتمالی جامعه تحتتأثیر آن مورد بررسی قرار گیرند. مهمترین رکن ریسک زلزله، میزان افراد و اجرام در معرض آن و مهمتر از همه، آمادگی آنها در مقابل زلزلههای بزرگ یا با تعداد زیاد است. این دو، از آن جهت مهم هستند که تنها عوامل قابل تغییر توسط انسان در هنگام بحران طبیعی هستند. این، همان ترکیبی است از تابآوری جامعه و مقاومت ساختمانها و دیگر اجرام در معرض زلزله که در مورد زلزله کرمانشاه بسیار ضعیف عمل کردند. درواقع، از میزان خرابی زیاد بهبارآمده در شهرهای در معرض این زلزله میتوان نتیجه گرفت که مقاومت بالایی نشان ندادهاند. زلزله هائیتی در سال ۲۰۱۰ با بزرگایی کمتر از زلزله ازگله (۷) با عمقی کمتر از عمق زلزله کرمانشاه (۱۳ کیلومتر) اتفاق افتاد. مقایسه میزان خرابیها و کشتهشدگان این دو زلزله میتواند پندآموز باشد. جمعیت تحتتأثیر در زلزله ازگله کرمانشاه، طبق آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن از مجموع شهرهای تحتتأثیر، سرپل ذهاب، قصرشیرین و ثلاث باباجانی، حدودا چهار میلیون و ۷۰۰ هزار نفر و تراکم جمعیت آنها حدود هزارو ۱۲۵ نفر بر کیلومترمربع بوده است. تعداد کشتهشدگان در اثر زلزله، طبق آمار پزشکیقانونی کشور، حدودا ۶۲۰ نفر اعلام شد که یعنی تقریبا 0.15 کشته بر کیلومترمربع. این نسبت در زلزله هائیتی بین 2.5 تا 8.5 کشته بر کیلومترمربع محاسبه شده است (با توجه به آمار ضدونقیضی که از کشتهشدگان این زلزله محاسبه و اعلام شد، بین ۵۰ هزار تا 230هزار) که بسیار بیشتر از زلزله کرمانشاه است. این در حالی است که تراکم جمعیت هائیتی بسیار کمتر از مناطق زلزلهزده کرمانشاه است (حدود ۳۶۳ نفر بر کیلومترمربع). این اعداد در کنار مقایسه میزان خرابی بر کیلومترمربع این دو زلزله، حدود 2.8 بر کیلومترمربع در کرمانشاه (بر اساس گزارش پزشکیقانونی) و 2.1 بر کیلومترمربع در هائیتی (بر اساس مقالههای بررسی خرابی زلزله هائیتی ۲۰۱۰)، نشان میدهد که از لحاظ میزان مقاومت ساختمانی، کرمانشاه حتی ضعیفتر از هائیتی عمل کرده است، درحالیکه از لحاظ میزان تلفات جانی، بسیار بهتر بوده و تلفات جانی کمتری داشته است. دلایل متعددی میتوان برای چنین نسبتهای آماری معرفی کرد، اما شاید یکی از مهمترین دلایل کمتربودن تلفات جانی در زلزله کرمانشاه، وقوع پیشلرزههایی در آن منطقه و درواقع آمادگی ذهنی مردم در مقابل زلزله بوده است. در مورد زلزله هائیتی، از آنجا که ۶۲ سال از آخرین زلزله بزرگ در آن منطقه ميگذرد و گزارشی نیز از پیشلرزهای محسوس پیش از زلزله هفتریشتری در آن منطقه داده نشده است، بنابراین آمادگی ذهنی برای چنین زلزلهای نداشتند. در مورد میزان خرابی ساختمانی در زلزله کرمانشاه که بسیار بیشتر از زلزله هائیتی رخ داد، یک نکته قابلتوجه آن است که مناطقی که در هائیتی (و ایالت پورت او پرنس که بیشترین تلفات ناشی از زلزله را داشت) فقیرنشین بودند و در چادرها زندگی میکردند، کمترین خرابی و کشته را داشتند. این به این معنی نیست که مقاومت اجتماعی آن مناطق بیشتر بوده است، اما اهمیت مقاومت ساختمانی در برابر زلزله را به خوبی نشان میدهد. همین، یکی از دلایل کمتربودن میزان خرابی بر کیلومترمربع در زلزله هائیتی محسوب میشود، اما چون در مناطق زلزلهزده کرمانشاه، مردم در ساختمانهایی از جنس خشت و گل یا مدرنتر (دارای اسکلتبندی و چندطبقه) زندگی میکردند، تنها با مقاومسازی لرزهای میتوانستند از خرابی جلوگیری کنند. خرابیهای شدید در ساختمانهایی که حتی در سالهای اخیر و قاعدتا با توجه به قوانین مقاومسازی در برابر زلزله که بعد از زلزله بم در ایران اجباری شدهاند، ساخته شده بودند، نشان از بیتوجهی عمومی در این مناطق در اجرای مقاومسازی سازهای دارد. عدم آگاهی مردم از اهمیت مقاومسازی ساختمانی میتواند یکی از عوامل چنین بیتوجهیاي بوده باشد. از دیگر عوامل، میتوانند مهندسین مشاور و سازندگانی باشند که یا برای سرعتبخشیدن به پروژهها یا با هدف کاهش قیمت ساخت یا دلایل دیگر، به قوانین مقاومسازی عمل نکردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.