چالشهای رسانهای و درسآموختههای زلزله ازگله کرمانشاه
لجستیک و زنجیره تأمین در شرایط اضطرار
امین مقصودی. پژوهشگر و مدرس حوزه مدیریت لجستیک و زنجیره تأمین بشردوستانه
زمینلرزه 7.3ریشتری 21 آبان در 11کیلومتری بخش ازگله و 32کیلومتری شهرستان سرپلذهاب در غرب کرمانشاه 620 کشته و 12هزارو 386 مصدوم داشت. این زلزله به 10 شهرستان و هزارو 930 روستای استان کرمانشاه خسارت وارد کرد. در مقایسه با زلزلههای بم یا رودبار و منجیل، سازمانها، اشخاص و نهادهای بسیار متعدد و مختلفی در مراحل اولیه پاسخ و حتی بازیابی حضور پیدا کردند و این باعث تشکیل زنجیره تأمینهای مستقل و متعددی شد که کار هماهنگسازی بینبخشی بیش از پیش دشوارتر شد. از طرفی دیگر با تسهیل و پیشرفت تکنولوژی در زمینه ارتباطات (طبق گزارش هوت سویت -Hootsuite- در ایران 56.7 میلیون کاربر اینترنتی و 40 میلیون کاربر فعال در شبکههای اجتماعی وجود دارد)، شبکههای اجتماعی نقش بسیار بسزایی در عملکرد سازمانهای متولی بحران داشتند تا حدی که در بعضی موارد باعث تخریب سازمانهای ذیربط و کنارگذاشتن افراد کلیدی در سطح مدیریت کلان شد. در ادامه متن به اهمیت موضوع لجستیک و مدیریت زنجیره تأمین در شرایط اضطرار و برخی چالشهای رسانهای در تخریب زنجیرههای تأمین در زلزله کرمانشاه میپردازم. اقلام پزشکی، غذا و اقلام غیرغذایی، اسکان اضطراری، آب آشامیدنی، وسایل ارتباطی و... همگی باید بهموقع، بدون تأخیر، در مکان مناسب و در اختيار افراد واقعا نیازمند تحت تأثیر مخاطرات طبیعی قرار گیرد. تأخیر در ارائه خدمات، منجر به ازدستدادن جان عزیزان و همچنین هدردادن منابع کمیاب میشود. خدمات لجستیکی تنها شامل آمادهسازی، برآورد و تحلیل نیاز، برنامهریزی، خرید اقلام امدادی، جمعآوری و دپوی اقلام امدادی-مردمی، حملونقل و توزیع نهایی اقلام به دست آسیبدیدگان نيست، بلکه شامل اقدامات مکمل دیگر از قبیل مدیریت هماهنگسازی، مدیریت دادهها و اطلاعات و ارتباط با دیگر ذینفعان در شرایط اضطرار است. اهمیت لجستیک و مدیریت زنجیره تأمین تا جایی است که خدمات آن از ارکان اصلی در ساختار مدیریتی سیستم فرماندهی حادثه (ICS) و همچنین سیستم مدیریت حادثه (EMS) در کنار برنامهریزی و اقدامات عملیاتی قرار گرفته است. بنابراین مدیریت لجستیک سهم زیادی در فراهمسازی و امکانسازی بستری مناسب برای ارسال و توزیع بهموقع و مقرونبهصرفه کمکهای بشردوستانه و امدادی به دست افراد آسیبدیده دارد (حدود 80 درصد هزینهها و خدمات در بحران بهطور مستقیم یا غیرمستقیم مربوط به خدمات لجستیکی است.) اما لجستیک و بهطور کلی زنجیره تأمین در شرایط اضطرار و صنعت بشردوستانه، برخلاف صنایع اقتصادی دیگر، ساختار بسیار پیچیده و گستردهای دارد که شامل ذینفعان متعددی از بالادست (خیرین و تأمینکنندگان)، میاندست (سازمانهای دولتی، نظامی، غیردولتی و سمنهای محلی، ملی و بینالمللی) و پاییندست (افراد و جوامع آسیبدیده محلی) است. این ذینفعان و متولیان دارای اهداف، ظرفیتها، فرهنگها و ساختارهای سازمانی متفاوت هستند که هماهنگسازی و شناسایی دقیق نیاز و تأمین را برای هریک از ذینفعان در شرایط اضطرار سختتر و پیچیدهتر میکند. در کنار آنها، عوامل خارجی دیگر مانند شبکههای اجتماعی نقش بسیار زیادی در مختلکردن زنجیره تأمین و تبدیلکردن آن به زنجیره تأمین ناکارآمد دارند. زلزله ازگله کرمانشاه نمونه موردی شفافی از ایجاد زنجیره تأمینهای متفاوت و ناهماهنگ بود، بهطوریکه پس از حادثه، سازمانها و حتی افراد مختلفی بدون تخصص و هماهنگی با ارگانهای متولی بحران برای ارسال اقلام امدادی در مسیر زنجیرههای تأمین جداگانه خود تلاش کردند که خود باعث هدردادن منابع، ایجاد ترافیک و در نهایت تأخیر برای توزیع اقلام در مسیرهای انتهایی به آسیبدیدگان و ایجاد بحرانهای محیطزیستی شد. به عنوان مثال، سازمان جمعیت هلالاحمر، یک متولی کلیدی متخصص در جستوجو، امداد، نجات و اسکان اضطراری است که سازمانها و افراد دیگر با هماهنگی هلالاحمر باید اقدام به ارسال کمکهای استاندارد از طریق زنجیره تأمین هلالاحمر کنند تا از موازیکاری و اقدامات مستقلانه حداقل در 72 ساعت اولیه پس از بحران جلوگیری شود. تیمهای واکنشسریع این سازمان در مرحله اول اقدام به برآورد نیاز و تخمین جمعیت آسیبدیده میکنند و بر اساس آنالیز نیاز و تقاضا اقدام به کمکرسانی و توزیع کمکها میکنند. اما در زلزله کرمانشاه، متأسفانه این هماهنگی بهموقع و بهینه میسر نشد. البته فقدان هماهنگکننده واحد و مقتدر در این بحران برای اتصال و ارتباط زنجیره تأمینها به یکدیگر به صورت شفاف دیده شد. از یک طرف زنجیرههای تأمین دولتی و نظامی دارای منابع لجستیکی متنوع (انواع انبار در نقاط مختلف، مراکز دپو، وسایل نقلیه و آواربرداری سنگین و...) و قدرت بسیار زیاد برای کنترل مدیریت بحران و حفظ امنیت در منطقه را دارند، اما با وجود این ممکن است مهارتهای لازم برای مدیریت و برنامهریزی در شرایط اضطرار را نداشته باشند. برعکس از طرف دیگر، برخی سمنها و حتی خیریههای محلی هم به فرهنگ و زبان بومی منطقه آسیبدیده تسلط دارند و هم ممکن است دارای مهارتهای کافی برای توزیع نهایی اقلام امدادی باشند که در این زلزله متأسفانه نقش آنها کمرنگ دیده شد. سلبریتیها طرفداران زیادي در شبکههای اجتماعی دارند و از این جهت دارای برش کافی در میان طرفداران خود برای جمعآوری کمکهای مالی مردمی و نیروهای داوطلب هستند، درصورتیکه سلبریتیها ممکن است تخصص لازم برای امداد و نجات و توزیع نهایی یکپارچه را نداشته باشند. بخش خصوصی دارای پتانسیل و ظرفیتهای بیشماری از جمله در بحث مدیریت اطلاعات، تکنولوژی، نوآوری و سیستمهای هوشمند حملونقل است، اما کمبود همکاری بین آنها و زنجیره تأمین دولتی در زلزله کرمانشاه دیده شد. سازمان ملل و سمنهای بینالمللی داراي نیروهای بسیار متخصص و آموزشدیده (مثلا سازمان جهانی غذا متولی و هماهنگکننده راهبردی و اصلی برای خدمات لجستیک در سطح جهانی است) هستند و بودجههای مالی هنگفتی برای پروژههای خود در خاورمیانه تدارک ميبينند، درصورتیکه در زلزله کرمانشاه به دلیل بوروکراسی پیچیده دولتی، هماهنگی بینالمللی صورت نگرفت و از ظرفیت آنها به نحو احسن استفاده نشد، بنابراین به دليل عدم هماهنگی و موازیکاری جزیرهای ممکن است این منابع و توانمندیهای بینسازمانی و بین زنجیره تأمینی نادیده گرفته شود و در نتیجه سازمانها موفق به ارسال بهموقع اقلام امدادی نشوند. علاوهبر چالشهای فوق، رسانهها و شبکههای اجتماعی، مخصوصا شبکههای مجازی مانند تلگرام و اینستاگرام مانند تیغه دولبه عمل میکنند و نقش پررنگی در بحران، مخصوصا زلزله اخیر کرمانشاه داشتند، اما متأسفانه استفاده نامتخصصانه از ابزار رسانهای میتواند اثر بحران را تشدید کند؛ مثلا در زلزله کرمانشاه، برخی چالشهایی که توسط شبکههای اجتماعی بهشدت زنجیره تأمین برون و بینسازمانی را تخریب کرد، به شرح ذیل هستند (چالشها نتایج تیم تحقیقاتی سهنفره شامل نویسنده، جناب دکتر مشتری و سرکار خانم کیانی است): - ایجاد و تولید پلتفرمها و شمارهحسابهای بانکی جعلی به صورت آنلاین برای جمعآوری و دپوی کمکهای مردمی - انتشار اخبار یکطرفه و جهتدار برای تخریب سازمانهای متولی متخصص - انتشار اطلاعات نادرست و غیردقیق و بهروزنشده در مرحله برآورد نیاز - انتشار اطلاعات، عکسها و ویدئوهای حتی قدیمی و نامرتبط به صورت دائمی در شبکههای اجتماعی برای جریحهدارکردن احساسات مردم که باعث حضور بیش از حد شهروندان داوطلب در محل آسیبدیده و ترافیک سنگین شد. - پخش شایعات در شبکهها در رابطه با توزیع آبمعدنیهای تاریخگذشته و تخریب سازمان مسئول - عدم اعتماد بین سازمانهای متولی دولتی و مردم - فقدان متخصص رسانهای برای کنترل و انتشار بهموقع خبر در شرایط مطلوب - توزیع بیش از حد اقلام غیراستاندارد و غیرضروری (مانند کفش پاشنهبلند و لباس عروس) - ایجاد بازار سیاه و افزایش قیمت برای خرید اقلام امدادی - استفادهنکردن از ظرفیتهای بومی محلی و توزیع اقلام از تهران به کرمانشاه و در نتیجه افزایش هزینه حملونقل - ارسال مستقیم اقلام توسط سلبریتیها با استفاده از کانالهای تلگرامی بدون هماهنگی با نیروهای متولی بحران - کمبود برخی اقلام مورد نیاز مانند لباس زیر به دلیل عدم اطلاعرسانی درست منطقهای - توزیع غیریکنواخت اقلام به دلیل پوشش رسانهای نادرست (برخی بیش از نیاز کانکس دریافت کردند و برخی هنوز در چادر زندگی میکنند). رسانههای اجتماعی با این وجود میتوانند برای زنجیره تأمین در شرایط اضطرار مفید هم واقع شوند، اگر بهدرستی و با تخصص کافی از آنها استفاده شود؛ مثلا از رسانهها و شبکههای اجتماعی بهعنوان ابزاری برای اطلاعرسانی در مورد نیاز منطقهای و محلهای (مخصوصا مناطق صعبالعبور) و جمعآوری بهموقع کمکهای مردمی میتوان استفاده کرد. برخی سمنهای محلی با استفاده از گروهها و کانالهای تلگرام خود، با کمترین هزینه و بیشترین سرعت به صورت آنلاین خدمات پشتیبانیای از قبیل ارزیابی تجمیعی نیاز، جمعآوری کمکهای مردمی، خرید، ارسال فاکتور، ردیابی اعضای گروه در محل حادثه و توزیع نهایی اقلام را به انجام رساندند؛ بهطورمثال، در چهار روستای شهرستان سرپل ذهاب، یک سمن محلی با داشتن بیش از 418 هزار فالوئر در اینستاگرام کمکهای مالی زیادی به ارزش بیش از 20 میلیارد تومان جمعآوری و به ساخت دو کارگاه آموزش خیاطی، تعدادی آغل برای دام و بیش از چندده ساختمان برای آسیبدیدگان با استفاده از مردم محلی ساکن در روستاها پرداخته و فعالیتهای آنها تا به حال به مدت یک سال پس از گذشت زلزله هنوز ادامه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.