خالد حسيني و روايت پناهجويان
مهمانان ناخوانده
شرق: «فقط دريا ميداند در دل من چه غوغايي است!» مرگِ تلخ آيلان، كودكِ سهساله پناهجوي سوري كه در سال 2015 در پيِ تلاش براي رسيدن به اروپا در درياي مديترانه غرق شد، و عكسي كه از اين واقعه دردناك منتشر شد، واكنشهاي بسياري را برانگيخت. از اين ميان، خالد حسيني نويسنده مشهورِ افغان- آمریکایی كتابي نوشته است با الهام از عكس آيلان، كه تكگوييِ پدر مهاجر سوري است كه كودكي در آغوش دارد و در انتظار گذر از دريا براي رسيدن به ساحلِ امن اروپاست. نويسندهاي كه با رمانِ «بادبادكباز» شهرتِ جهاني يافت و در ايران نيز شناخته شد، در سخنراني خود به مناسبتِ سالمرگِ آيلان بخشهايي از «دعاي دريا» را خواند و آن را به هزاران پناهندهاي تقديم كرد در گريز از جنگ و ناامني جان خود را از دست دادند، آنان كه طبقِ آمار تعدادشان طي يك سال به 4176 جانباخته و ناپديد ميرسد. خالد حسینی که خود در نوجواني زمانی که روسیه در ۱۹۷۹ به افغانستان حمله کرد، همراهِ پدر دیپلماتش که در پاریس کار میکرد و خانوادهاش به فرانسه و سپس به آمریکا گريخت، از سال 2006 در جايگاهِ سفیر حسننیت کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان وضعيتِ پناهجويان را دنبال ميكند. او ميگويد بعد از ديدنِ عكس آيلان نتوانسته سكوت كند و سكوت در مورد اين وضعيت برايش ناممكن بوده است. او با نوشتنِ كتاب مصور و كوتاهِ «دعای دریا» که تاکنون به ۳۶ زبان ترجمه شده، اين سكوت را ميشكند. هر صفحه از اين كتاب با طرحها و نقاشیهایی از دان ویلیامز دارد كه وضعیت پناهجویان و مهاجران را به تصویر میکشد. «دعاي دريا» با خطابِ پدر كه راوي است به فرزندش، مروان آغاز ميشود: «مروان عزيزم در آن تابستانهاي طولاني دوران كودكي، وقتي به سنوسالِ حالاي تو بودم، من و عموهايت بر پشتبام خانهي روستايي پدربزرگت، حومهي شهر حمص، رختخوابهايمان را پهن ميكرديم. صبحگاهان با خشخش برگ درختان زيتون در نسيم، با بعبع بزغالهي مادربزرگت و با تلقتلوق ديگ و ديگچههايش بيدار میشديم؛ در خنكاي صبحگاهي و با برآمدن خورشيد همچون خرمالويي پريدهرنگ از جانب شرق». كتابِ خالد حسيني با اين تصاوير از زندگي جاري و رنگي در سوريه آغاز ميشود در دشتهاي پوشيده از گلهاي صحرايي و ميرسد به روزگار كنوني كه از حمص جز حسرتِ روزهاي آرام و رويايي نمانده است: «ايكاش حمص را همانگونه كه به ياد دارم، تو هم به ياد داشتي، مروان... اما آن زندگي، آن ايام، اكنون حتي براي خود من هم به خواب و خيال ميماند، همچون سرابي محوشده در گذشتههاي دور». راوي بعد از اين چند تصوير ميرسد به روزهايي كه ورق برگشت. «ابتدا اعتراضات شروع شد. سپس سركوب. از آسمان بمب ميباريد. قحطي بود و مرگومير. «تو تا چشم باز كردي، همينها را ديدي. ميداني كه حفرهي جامانده از بمب بدل ميشود به چالهاي براي شنا. ياد گرفتي خون تيره اميدبخشتر از خون روشن است» و بعد موسم هجرت ميرسد: «افغانها، سومالياييها، عراقيها، اريترهايها و سوريها» كه همه توامان «بيتاب طلوع خورشيد» و «بيمناكِ از فرارسيدن سپيدهدم» بودند. «شنيدهام كه گفتهاند، ما مهمان ناخواندهايم. سرباريم. بايد شوربختيمان را برداريم و جاي ديگري برويم». اما پدر كه به كودكش گفته است «دستم را محكم بگير. هيچ اتفاق بدي نميافتد»، امشب آمده است به اعتراف. «اينها همهاش حرف است. ترفندهاي يك پدر. آتش به جانم ميزند مروان اين ايمان تو به پدرت! چراكه امشب به تنها چيزي كه فكر ميكنم اين است: دريا چقدر عميق، چقدر وسيع و چه بياعتناست! و چه ناتوانم من براي محافظت از تو در برابر آن». خالد حسینی در مراسمي كه دعاي دريا را خواند همچنين ابراز نگراني كرد از گستردهشدن دامنه راستگرایی در اروپا و آمریکا كه موجبِ ناتواني مردم از دركِ تراژدی زندگي مهاجران شده است؛ آنان كه با دشواری تصمیم به ترک خانه و وطن خود گرفتند. خالد حسيني بهقصدِ بيداركردن وجدانهاي بهخوابرفته نوشتن را آغاز ميكند. او كه دانشآموخته پزشكي است در زماني كه در كاليفرنيا به شغلِ پزشكي مشغول بود، «بادبادكباز» را با اين اميد نوشت كه دیگران بدانند زندگی در وطن او از چه قرار است. او ميگويد انتظار داشته دستكم بر كساني تاثير بگذارد كه به اين منطقه علاقهاي دارند. «دعای دریا» داستان مختصر و ویرانکننده او نيز در ادامه همين خواسته نوشته شده است. واگویههای پدري كه جز دعاكردن راه گريزي ندارد. خالد حسيني بهرغم مواجهه با تلخترين تصاوير و تاريكترين جنبههاي زندگي بشري هنوز به اين اميد مينويسد كه براي زندگي مفيد باشد. او معتقد است راهي جز مفيد زندگيكردن نميشناسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.