«ديگري» در گفتوگو با رضا عامري، كانديدای جايزه «يونسكو- شارجه»
مشروعيت اختلاف
شرق: رضا عامري، مترجمِ ادبيات عرب و منتقد ادبي از طرفِ كميسيون ملي يونسكو در ايران، بهعنوانِ نخستين كانديداي جايزه «يونسكو-شارجه» معرفي شد. جايزه سالانه «يونسكو- شارجه» از سال 2001 تاكنون به افراد و گروههايي داده شده كه در راستاي توسعه و ترويج فرهنگ عرب اقدامات و فعاليتهاي مؤثری انجام دادهاند. از اهداف اصلي اين جايزه، ترويج گفتوگوهاي بينافرهنگي است و سعي دارد با ياريِ هنرمندان و نويسندگان و مترجمان عرب، در گسترش ارتباطات بينافرهنگي بهعنوان محركي براي گفتوگو و تقريبِ فرهنگها گام بردارد. معرفي كانديداهاي جايزه «يونسكو-شارجه» از طريق كميسيونهاي ملي يونسكو در كشورهاي متبوعه اين افراد صورت ميگيرد و با اين اوصاف، 2018 نخستين حضور ايران در اين جايزه است كه با معرفيِ رضا عامري بهعنوان مترجم و نويسندهاي فعال در حوزه نقد شعر و رمان عربي همراه شده كه جز ترجمه و نقدِ ادبيات معاصر عرب، برخي از نويسندگان معاصر را براي بار نخست به مخاطبان فارسي معرفي كرده است كه از آن جمله ميتوان به «سرزمين گمشدگان » و «كوه كوچك» اثرِ الياس خوري، نويسنده لبناني اشاره كرد كه ازقضا از برندگانِ جايزه يونسكو- شارجه نيز بوده است. طاهر وطار از الجزایر و جابر عصفور از مصر و شاه عبدالاسلام از هند، جوبا تيستا مدتروس از برزيل، نازنگ از چين، جودي ادن برتو از پرتغال از مترجمان و ادبايي بودند كه به معرفي درخور فرهنگ عربي در جهان پرداختند و در سالهاي گذشته اين جايزه را از آنِ خود كردهاند. رضا عامري، متولد سالِ 1953در آبادان است و «عرفان و سورئاليسم» اثر آدونيس، نخستين ترجمه او در سال 1382 در دَههزار نسخه منتشر شد و بعدتر در سفرِ آدونيس به تهران كه بهدعوتِ سفارت فرانسه در ايران در سال 1384 انجام شد، عامري مترجم عربيِ اين شاعر-متفكر معاصر بود و در همين مدت گفتوگويي مفصل با او ترتيب داد كه بهاضافه چهار مقاله درباره اين شاعر در كتابي با عنوانِ «آدونيسخواني در تهران» در 1389 منتشر شد. عامري ترجمه و تألیفاتی در زمينه ادبيات عرب دارد و نيز ترجمههايي به زبان عربي. «موسم هجرت به شمال» طيب صالح، «خاطرات تن» احلام مستغانمي، «وراجي روي نيل» نجيب محفوظ «گمشدگان» الياس خوري، «آنچه برايتان مانده است» غسان كنفاني، «ميرامار» و «دزد و سگها» نجيب محفوظ، «زيني بركات» جمال الغيطاني و «صد نامه عاشقانه» نزار قباني ازجمله آثاري هستند كه او به زبان فارسي برگردانده. «نقشبندان قصه ايراني» نقد آثار هوشنگ گلشيري و «آدونيسخواني در تهران» از تأليفاتِ او در حوزه نقد ادبي است و كتابي نيز در نقدِ آثار محمدرضا كاتب در دست انتشار دارد با عنوانِ «كاتبي كه مخاطبان را ميكشد». به مناسبتِ حضور رضا عامري در ميان چهرههاي كانديداي جايزه «يونسكو- شارجه» با او از ادبيات عرب و نسبت ما با زبان و فرهنگ عربي گفتهايم به ميانجيِ مفهوم «ديگري» كه معرف نوعِ مواجهه ما با فرهنگهاي ديگر بوده است.
پروژههاي فرهنگيِ ميان ما و كشورهاي ديگر بهخاطرِ انحصار آن در دست تشكيلات و موسسهاي، و نيز به اين خاطر كه روندِ مجوز و دعوت از نويسندگان و متفكران چنان پيچيده و زمانبر است كه كمتر دانشگاه و انجمني در اين زمينه دست به اقدام ميزند، ماحصلش ارتباطي توريستي بين فرهنگهای كشورها بوده است و در اين سالها شايد تنها «ترجمه» بوده كه فاصله فرهنگها را برداشته و به تجربيات ما افزوده است. بگذريم از اينكه با گذر از تمامِ اين دشواريهاي بر سر راه، چهرههاي مهمي در دو دهه اخير به ايران آمدند، بهدعوتِ مترجمِ آثارشان يا دانشگاهي، اما بعد از بازگشت آنچه از اين ديدوبازديد و مواجهه فرهنگي نوشتند چندان به مذاقِ ما ايرانيان خوش نيامده است. رضا عامري درباره اين روند و تفاوتِ ما با ديگران معتقد است، ما ويژگيهايي داريم كه ما را از غيرايرانيها متمايز ميكند اما خوبوبدكردنها همواره ديگري را حذف كرده، حتي آنهايي را كه مثل افغانها همكيش و همزبانِ ما هستند. «بد است كه فكر ميكنيم ملتي منزه از مشكلات و دردها هستيم و هركس از وجود مشكل سخن بگويد توطئهگر است و متأسفانه اين روحيه بدجور به ما تزريق شده. عامري به گفتوگو با ديگري اشاره ميكند، اينكه بايد ياد بگيريم چگونه با ديگري گفتوگو كنيم يا او را بزرگ بداريم يا تشويقش كنيم. ياد بگيريم «ميشيما» مهمتر از «كاشيما» (تيم فوتبال ژاپن) است. هضم كنيم كه ژاپنيها نهفقط بهخاطر فوتبالشان كه بهخاطر نويسندگان و متفكران و صنعتگران خود شهرت يافتهاند. ميشيما، نويسنده و شاعر و نمايشنامهنويس و بازيگر و كارگردان نامدار ژاپني سهبار كانديداي جايزه نوبل شده و از مهمترين نويسندگان ژاپن و جهان در قرن بيستم است كه بر فرهنگ جهان تأثير گذاشته و اگر ما بهخاطر طرفداري از يك تيم خودمان را ميكشيم، او بهخاطر «فرهنگ» خودش را كشته و «هارا گيري» كرده است.» ما و ديگري عامري كه تجربه ترجمه آثاري از ادبيات عرب را دارد كه سراسر در فرهنگ و اقليمي متفاوت از امروز ميگذرد، درباره تمايز و برتريِ فرهنگ شهري و فرهنگِ بياباني نيز ميگويد: «فكر ميكنم تقابلِ فرهنگ صحرا و بيابان با فرهنگ شهر و خيابان، خاصه براي ما كه سرزمينمان صحراها و بيابانهاي بالنسبه بزرگي دارد، نشان از نوعي نخوت و تكبر دارد. برعكس، من ميخواهم به بيابان، به صحرا بازگردم. به آن سكوت و خالي و باد و شن و نخل. به آنجا كه بهقول نظامي «آنورتر ز عبادان نيست جايي...». جايي كه پدربزرگم در سكوتهاي آخر عمرش روزي آن را پيش گرفت و رفت و رفت و هرگز بازنگشت و انگار هنوز دارد ميرود و ما هنوز در جستوجويش هستيم. ميخواهم در وطنم و در غربت جد بزرگم، با او گم شوم كه آغوشش پر از انجم و سماوات و اسفار است.» مترجمِ «موسم هجرت به شمال» بر مشروعيت اختلاف تأکید ميكند: «امروزه در شرايط فرهنگي جديدي زندگي ميكنيم كه مشروعيت اختلاف به رسميت شناخته شده، پس ما هستيم چون با ديگري اختلاف داريم يا من هستم چون با ديگري اختلاف دارم. اينطور بگويم دوراني است كه حدفاصلها و مرزها متلاشي شده و ما در وضعيت بينابيني قرار گرفتهايم كه شك در نظريههاي انتقادي و مدرن هم جزئي از آن است. يعني بهنوعي «نقد مابعد» رسيدهايم كه حقيقت جوهري و متون را از جایگاه متعاليشان به زير ميكشد و در دسترس همگان قرار ميدهد و بدينسان مسئله فقط ادبيات و زيباشناسيِ متن نيست. در اين چارچوب بايد خوانشي دوباره از متون ادبي داشت و ابزارهاي نقد را در مجالهاي عميقتري به چالش گرفت كه صرفا ادبي نيستند. به اين معنا بارت با تصورش حول مفهوم «اثر» و بردن آن به سمت «متن» يا فوكو با انتقال «متن» به «گفتمان»، حقيقت جوهري و زيباشناسانه يا تاريخي را به حاشيه برده و مؤسس آگاهي نظري جديدي شدهاند. لذا نقد بهواسطه نقدِ نقد، از بازي ثنويتها يا يكهانگاري دوگانهها بر گذشته و اين نقد واكنشي است برابر امور متداول و نقد كلاسيك با مفاهيم متوارث و شيوه و ابزارهاي معمولش. ما زمانه انتقادي تازهاي را تجربه ميكنيم كه بنابه نظر «عبدالكريم خطيبي» اغلب چارهاي جز نقد دوسويه و مزدوج (يعني همزمان هم نقد سنت وهم نقد مدرنيته) بهنام نقد-نقد و يا دوره مابعد مدرن نداريم و بههمين منظور كليت خصوصيتها و هويت را بهمعناي كلاسيك از دست دادهايم.» در كتابخانه با اين نظراتِ رضا عامري بهنظر ميرسد در چنين فضايي ديگر نميتوان به ذهنیت دوگانهها قائل بود و با ثنويت خير و شري امور را پيش برد. او باور دارد كه با نقدِ نقد، پديده دوگانهانگاري، مورد نقد ريشهاي قرار گرفته و اين براي ما كه بهشكلي تاريخي، دوگانهانديش بودهايم فرصتي طلايي است. «اين انديشه بر مقوله هويت تاثير زيادي گذاشته و مهمترين ويژگياش باور به تعدد، گفتوگو و اختلاف است با اين ايده كه سلطه و هيمنه مركز يا حاشيه وجود ندارد و هرگونه سيادت و نخبهگرايي و برتريجويي زير سؤال ميرود. اگر بخواهيم با تكيه بر سخن قومي در ايران - بهويژه از دوره رضاشاهي در فرهنگ ما نقشي محوري ايفا كرده - حركت كنيم، ميتوان گفت روايت ما از خودمان در عصر جديد در رابطه با هويت، نشانگرِ انشقاق دوتايي دارد يا بايد غربي شويم يا هويت ايراني خود را حفظ كنيم و از زاويه قصهگاني هم يكسو جمالزاده ايستاده و در جانب ديگر صادق هدايت.» ادبياتِ ما همواره با مسئله مليت و هويت درگير بوده است. در نقدونظرات هست كه ادبيات ما از يكطرف با جمالزاده روبهروست كه تعامل زيادي با فرهنگ و زبان عربي دارد و از طرفِ ديگر با صادق هدايت كه تسلطِ زبان و فرهنگ عربي بر فرهنگ و زبان ما زاويه دارد. گرچه ايندو جريان بهنحوي تاريخ روايت ما را هم ميسازند و بهقول ريكور ما با اين گزاره روبروييم كه «هر هويتي هويتي روايي است» و ما با دو روايت مختلف از خودمان مواجهيم كه هر دو بنيانهاي قومي- فرهنگي دارند. عامري معتقد است، جمالزاده از همان ابتدا در «فارسي شكر است» به اختلاف و چندزباني يا بهشكلي از چندصداييِ باختيني اعتقاد دارد. «او چند شخصيت مختلف را با زبانهاي متفاوت روياروي هم قرار ميدهد و درنهايت خلقيات ما ايرانيان را مينويسد يا بهتر بگوييم به نوعي با خلقيات ما ايرانيان زاويهاي انتقادي ميسازد. از آنسو با صادق هدايت بهنوعي ادبيات مواجهه با ديگري را تقويت ميكند.» امتدادِ اين رويكرد در نسلهاي بعدي داستاننويسي بهروايتِ عامري ميرسد به صادق چوبك، كه در برخورد با اين محور و در «سنگ صبور» اساس روايت را بر نوعي واسازي اين گذشته و نژاد استوار ميكند. «چوبك ميخواهد فرهنگ چندهزارساله پشتسرش را واسازي كند. در حقیقت يكي از علل حذفِ سنگ صبور در فرهنگ رسمي همين برخورد با مفاخر و مآثر گذشته و زبان كنايه و طنزي است كه متوني چون شاهنامه و تاريخي چون يعقوب ليث صفاري (اولين حكومت بهاصطلاح ملي) را در موقعيتهايي انتقادي قرار ميدهد.» صادق چوبك جز مواجهه انتقادي با مفاخر و مآثر، بهدليلِ نقدونظراتِ تند در ادبيات معاصر به سايه رفت، كه از آنجمله نقد هوشنگ گلشيري است در «سي سال داستاننويسي» كه بهنظر رضا عامري او را بهنوعي حذف يا ايزوله كرد. چوبك اما نويسندهاي است كه به ريشهها نگاه دارد و خوانشي انتقادي از حماسه و اسطوره را بهدست ميدهد و از زاويه اين تعامل است كه عامري ميگويد چوبك،آوانگاردترين نويسنده ماست كه مفهوم رمانيشدن را از زاويه نگاهي مدرن و از حماسه بهسوي تراژدي پيش برده و از اين منظر شايد، «سنگ صبور» اولين رمان ما بهمفهوم مدرن آن باشد. عامري از منظرِ مواجهه با ديگري، بازخواني تاريخ ادبي را ادامه ميدهد تا ميرسد به هوشنگ گلشيري كه بهزعم او پا جاي پاي هدايت ميگذارد و در «آينههاي دردار» نشان ميدهد كه ميتواند براي نوشتن يك رمان بزرگ خيز بردارد «اما در پايان، رمانِ خود را بهشكلي نوستالژيك ابتر ميكند و نوستالژي خال، چالي را بر سر راهش ميكَند كه او را بهمفهوم وطن در معناي پيشامدرن باز ميگرداند و شخصيتش از سكونت در كتابخانه بهمعناي اكويي سر باز میزند. آنهم در زمان جهانيشدن و در دورهاي كه بهقول كازانوا ما با جمهوري جهاني ادبيات سروكار داريم و نويسندگان بزرگ از دل اختلاط فرهنگي بيرون ميآيند و چندمليتياند. البته گلشيري وقتي در كتابخانه است يا وقتي در آلمان يا اروپا است، شيوه رماننوشتنش هم تغيير ميكند و رماني مانند جننامه را مينويسد (تمام ميكند) كه فكر ميكنم با اين حجم ششصدهفتصد صفحهاي با رؤیاها و نوشتههاي گلشيري همخوان نيست و اگر مانده بود خيلي از اصول نوشتن خودش را ويران ميكرد و وارد جهان متوسعي ميشد كه امبرتو اكو به آن كتابخانه، دايرهالمعارف يا جنگل ميگويد. حركت گلشيري از باغ (نقاش باغاني) به جنگل ناقص ميماند. او فقط فرصت ميكند در يكي از آخرين مصاحبههاي خود بگويد: من پس از سفرم به آلمان حس كردم كه يكباره به جايي پرتاب شدهام با يك فرهنگ عظيم. اين فرهنگ در دست و چهره انسانها و در رفتار آنها مشخص است، البته ضعفها و كژيها را هم ميبينم اما تقابل فرهنگها دوباره برايم مطرح شد و برخلاف آينههاي دردار ايندفعه با درد بيشتري تقابل فرهنگها را حس كردم.» دست تاريك دست روشن از تاريخ ادبيات پرتاب ميشويم به قديمتر. به تاريخ هزار و اندي ساله زبان و متون فارسي و باز با محورِ برخورد با ديگري. «متأسفانه در اين تاريخِ دور و دراز هم در شكل غالب برخورد با ديگري برخوردي حذفي بوده و از اين زاويه نياز داريم دوباره اين گذشته را مورد واكاوي قرار دهيم و البته بايد جسارتش را داشته باشيم. هرچند آدم وقتي واكنشها را به كساني چون شاملو و گلستان كه دست به نقد بخشي از اين گذشته زدهاند، ميبيند جسارتش را از دست ميدهد و همين باعث شده ما به مسئله هويت و مآثر گذشته چون خطي قرمز نگاه كنيم و طبعا چون به جانبش نميرويم، نميتوانيم آن را به حوزه گفتوگو بياوريم و هميشه چون لغزي آن گوشه طاقچه ميماند، حتي ميترسيم دستش بزنيم و غبار از آن بتكانيم مبادا خراشي بر آن بيفتد. بههرحال اين در گوشهماندن خطرناك است. گلشيري در قصه دست تاريك دست روشن به اين خطر اشاره كرده است.» پررنگشدنِ قوميت و هويت ملي درست در زماني اتفاق ميافتد كه وضعِ دنيا بهگونه ديگري است. «در زماني كه ادبيات پتانسيلهاي بالايي پيدا ميكند و گونهاي رنسانس در شرق در حال اتفاق افتادن است، يعني قرن سوم تا پنجم هجري و اختلافات قومي در حال كمرنگشدن است و چندفرهنگي و چندزباني و مفهومِ ديگري موردتوجه قرار گرفته، شعر و مدحِ پاد شاهان و قوميت براي ما مهم ميشود و اسطوره ادب متعالي رونق ميگيرد و شاهنامهها بر طبل پادشاهان گذشته ميكوبند و عنصريها و فرخيها و شعر درباري در مدحِ سلاطين زمانه، حضوري نابجا مييابد و شعر را بهشكلي مستبدانه بر سرنوشت ما حاكم ميسازد و غلوزنجير وزن و قافيه هر نوع تفكري را قفل ميكند. شعري كه كارش توليد طاغي است و بدتر اينكه مجالي براي رشد نثر و منطق و فلسفه باقي نميگذارد و اينهمه موجب ميشود اين افسانه را بپذيريم كه زبان فارسي زبان شعر است نه زبان حكمت و فلسفه.» تأکید بر خوانش انتقادي تاريخ و مكتوباتِ تاريخي ما ازجمله «شاهنامه» فردوسي محورِ حرفهاي عامري است، كسي كه جز ترجمه به نقد ادبي نيز پرداخته است. «بهجاي خوانش انتقادي از شاهنامه، همهچيز به بهبه چهچه در قبالش معطوف شده و شايد بهاستثناي مسكوب، فاقد خوانشي انتقادي يا اينزماني از آن بودهايم كه هيچ، با برخي نظريات شونيستي تضعيفش هم كردهايم.» اما اين تقابلها و دوگانهها در قبال فرهنگِ عربي نيز بهوضوح وجود دارد كه چالشي تاريخي است. عامري ميگويد: «از زاويه رابطه با زبان عربي ما با نوعي اين دوسويگي قابل تشخيص است. زبان عربي در پارادوکسی حركت ميكند كه از يكسو آن را زبان آسماني ميشناسند و از سوي ديگر بهخاطر مسائل تاريخي و تهاجمها و شكست امپراتوری ساساني در ناخودآگاه جمعي ما اين زبان عليهِ روحيه ملي و حماسي كار ميكند.» سرنوشت زبان عربي در آكادميِ ما هم در چهار دهه پيش كه رسميت يافته، دستخوش دگرگونيهاي زيادي شده است كه ازجمله آنها بهقولِ عامري اين بود كه «تبديل زبان عربي به يك گفتمان رسمي و آكادميك معضلات اين زبان را در جامعه بيشتر كرده. هرچند امروزه زبان عربي در دانشگاهها و مراكز فرهنگی رسمي از جايگاه بالايي برخوردار است و چند هزاران فارغالتحصيل دانشگاهي رشتههای عربي داريم، اما اين زبان در همين دايره بسته مانده و قفل شده است. بااینهمه طول و عرض و با دعوت صدها زباندان و شاعر و متخصص در عرصه ادبيات و فرهنگ معاصر عرب هنوز فقير هستيم و هيچگونه ارتباط قابلتوجهي با مراكز فرهنگي عرب نداشتهايم. در داخل هم روزبهروز اين زبان در عرصه عمومي بيشتر تضعيف شده و حتي در مدارس ما دانشآموزان از اين زبان گريزان شدهاند و اين امر، براي كشوري كه چندميليون عرب دارد و چندين كشور همسايه با زبان رسمي عربي، اسفناك است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.