تلاشی برای درکِ نمایش «نامبرده»
نمایشی در باب نمایشی که اجرا نشد
«نامبرده» نمایشی است در باب نمایشی که اجرا نشده. نمایشی است درباره اجرانشدن و آثار سوئی که امر محققنشده، امر اتفاقنیفتاده، بر درون انسانها دارد. «نامبرده» نمایشی است درباره عدم وقوع و کاری که فعل رخنداده با هستی آدمی میکند. این نمایش درباره چیزی در جهان بیرون نیست، ارجاعش به درون است و ذهن. رخدادی در جهان بیرون وجود ندارد، بلکه رخندادن رخداد است که مسئله را ایجاد کرده. در نتیجه علتی در کار نیست، بلکه فقدان علت است که نمایش را به پیش میبرد. «نامبرده» از یک سو تئاتری شبهمستند است درباره «علیاصغر دشتی» و تئاتری که در روسیه اجرا نشده است. از این زاویه نمایش «نامبرده» به تجربههای ششماهه این کارگردان در مسیر اجرانشدن نمایشش در روسیه میپردازد.
چنانکه نمایش روایت میکند، علیاصغر دشتی- کارگردان تئاتر- به فستیوالی در روسیه رفته تا شبهای روشنِ داستایفسکی را با هزارویک شبهای خودمان ترکیب و در خیابانهای روسیه، به شکل نمایشی محیطی اجرا کند. او برای این پروژه شش ماه طراحی میکند و میسازد، اما در فرایند تولید نمایش، مسئول فستیوال روسی، مدام با بهانه مدیریتکردن هزینهها چیزی از تئاتر دشتی کم میکند. هربار دشتی برای پیشرفتن کار ایدهای میدهد و از نمایشش میکاهد، اما نتیجه این همدلی در نهایت آنجایی است که مسئول فستیوال، به کل اجرا را کنسل میکند و شش ماه دوری دشتی از مادرش و کار مدام گروه به باد میرود.
حدود 80 درصد از زمان نمایشِ «نامبرده» به جلساتی میپردازد که علیاصغر دشتی، مترجم فارسی به روسی و مسئول فستیوال روسی با هم داشتهاند. جلساتی که منجر به برگزارنشدن آن نمایش در روسیه و احتمالا ساختِ نمایشِ «نامبرده» در تهران شدهاند؛ اما «نامبرده» از سوی دیگر نمایشی به شدت ذهنی و سوبژکتیو است و به همین دلیل هم نباید منتظر بازنماییِ منطقی و واقعگرایانه جلسات با مسئول فستیوال باشید. دشتی برای بازنمایی صحنههای جلسات فستیوال از سه بازیگر دعوت میکند؛ سه بازیگری که در نامهایشان علی، اصغر یا دشتی داشته باشند و با انتخاب علی باقری، اصغر پیران ورامین سیار دشتی، کارگردان بیرون از خودش علیاصغر دشتی دیگری تولید میکند تا بتواند خود را در مواجهه با مسئول فستیوال ببیند و ارزیابی کند. این سه نفر در بازسازی جلسات سه نقش کارگردان، مترجم و مسئول فستیوال روسی را بازی میکنند اما هیچ بازیگری نقش ثابتی ندارد و هر از چندی نقشها با هم عوض میشوند؛ چنانکه علی باقری گاهی مسئول فستیوال است، گاهی مترجم و گاهی علیاصغر دشتی.
حال سؤال اساسی این است: چرا کارگردان قصه ساده اجرانشدن نمایشش را به این صورتِ در هم پیچ به تصویر کشیده است؟ چرا بازیگرانش را بر اساس نامهایشان انتخاب کرده است؟ و چرا سه بازیگری که بر اساس نام کارگردان انتخاب شدهاند باید این سه نقش را بازی کنند؟ نقشهای کارگردان، مترجم فارسی به روسی و مسئول فستیوال روسی. پس میتوان گفت بازیگرانِ این نمایش در واقع سه تکه از وجود کارگردان هستند و سه نقشی که در نمایش میبینیم هم در واقع پارههایی پیچیده از وجود خود کارگردان هستند. دشتی با استفاده از این ایده میگوید مترجم، مسئول فستیوال و حتی علیاصغر دشتی، خود پارههایی از وجودِ علیاصغر دشتیاند. کارگردان میگوید همه ارجاعات به سمت خود اوست و همه شواهد حاکی از این است که ما به ذهن علیاصغر دشتی دعوت شدهایم. ما از درونِ کارگردان، قصه اجرانشدن نمایشش در روسیه را میبینیم و در نتیجه هر چه میبینیم و میشنویم ـ دکور، صداها، بازیگران و شاید حتی تماشاگران ـ پارههایی از روانِ کارگردان هستند و بخشهایی از وجودِ او.
«نامبرده» مخاطب را دعوت میکند به رسوخ و به حضور در اعماق ذهن. نمایش در باب اینکه در واقعیت چطور پروژه کارگردان در روسیه کنسل شده است چیزی نمیگوید اما درباره اینکه این رخدادِ رخ نداده چگونه در ذهن کارگردان اتفاق افتاده، حرفهای بسیاری با مخاطب تیزبین دارد. کارگردان اعتبار را میدهد به آنچه درون خودش میگذرد و نه آن چیزی که بیرون از پوستش در جریان است.
در نتیجه این اثر را میتوان اثری پژوهشی- نمایشی درباره ذهن و روان بشر دانست. نمایشی درباره اینکه آدمی چگونه واقعهای را به یاد میآورد، اتفاقات را چگونه میفهمد و چگونه تفسیر میکند و درباره اینکه نسبت واقعیت بیرونی و آنچه در ذهن ما به موازاتش رخ میدهد چیست. «نامبرده» از ابزار نمایش به خوبی استفاده میکند تا از ذهن کارگردان خارج نشود و مختصات ذهن و روان کارگردان را به شکلی حقیقی و صادقانه به تصویر بکشد؛ به طور مثال مسکو در این اجرا به سادگی دایرهای است که یک نفر با گچ بر کف زمین کشیده است.
شاید سختترین کار ممکن برای خوانشگر این باشد که بخواهد تحلیلی همهجانبه از «نامبرده» ارائه کند؛ چراکه این اثر انگار باید در نقاطی مبهم باقی بماند. انگار نمیخواهد تن به تفسیری تمامیتخواهانه بدهد و نمیخواهد همه دالهایش به مدلولی مشخص اشاره کنند. در نتیجه من هم نمیخواهم و نمیتوانم که به سراسر متن این نمایش سرک بکشم؛ اما در ادامه به تکههای دیگری نیز اشاره میکنم که آنچه را از این اثر فهمیدهام، تأیید میکند.
در تکهای از نمایش، پس از بازسازی جلساتِ دشتی با مسئول فستیوال، نگار جواهریان از دو تکه از علیاصغر دشتی میخواهد که تکهای از نمایش اجرانشده فستیوالِ روسیه را هم اجرا کنند. در این صحنه با بهرهگیری عمیق و بدیعی از نمایش ایرانی و تعزیه روبهرو میشویم. پیران و سیار دشتی با گذاشتن دو کلاه تعزیه بر سر، آوازی غریب بر دستگاهی عجیب سر میدهند. فضاسازی این صحنه کاملا شبیه به یک خواب است. عناصر به صورتی استعاری و مینیمالیستی در صحنه وجود دارند و کلماتِ شعر حالتی پریشان و آیرونیک دارند. خبری از علتها و معلولها، خبری از ساختار معنادار کلمات نیست. در این بخش از اجرا، با استفاده از نمایش ایرانی، به اعماق تاریخی ذهن کارگردان هم سرکی میکشیم. انگار که کارگردان محتویات ذهنش را به صورتی فرازبانی یا پیشازبانی با ما در میان بگذارد.
تکه دیگری از وجود و ذهن کارگردان در قامت گورباچف متجلی میشود. انگار که کارگردان به ما بگوید در ذهن او، گورباچف هم در کنسلشدن نمایش خود نقشی داشته. ما در قطعات مختلف نمایش میبینیم که گورباچف پشت میز مینشیند و دشتی با او مصاحبه میکند. انگار در حال بازجویی او و کشف نقشش در اجرانشدن نمایشش باشد. سه بازیگری که سه تکه از علیاصغر دشتی هستند، صحنههای بازسازی جلسات فستیوال را تحت هدایت نگار جواهریان پی میگیرند.
او تنها کسی است که بیرون از دشتی نشسته، به سه تکه دشتی کمک میکند تا قصهشان را روایت کنند و تنها کسی است که رفتار و واکنشهای تکههای علیاصغر دشتی را ارزیابی میکند. در جایی از جلسات که علیاصغر دشتی مدام از هزینهها میکاهد و ایدههایی تازه برای اجرا میدهد، حتی بر سر او فریاد میکشد که چرا؟ چرا باید اینهمه کوتاه آمد؟ و ما میدانیم که نگار جواهریان هم تنها بخشی از ذهن دشتی است. «نامبرده» نوعی سایکودرام پیچیده هم هست. گویی کارگردان را پیش رواندرمانگر یا درونشناس بردهاند و دست به تحقیق زدهاند که اجرانشدن آن نمایش با درون و ذهن کارگردان چه کرده است؟ پانتهآ پناهیها نیز به شکلی نمادین و در سکوت، نقش مادر کارگردان را بازی میکند. او در تمام مراحل نمایش حضور دارد و با چرخ خیاطیاش در همهجای ذهن کارگردان حضور مستمر دارد و به گوشههای ذهن او سرک میکشد. در نتیجه مادر کارگردان هم در واقعه بهاجرانرسیدن نمایش نقشهایی داشته است؛ شاید حتی بیشتر از گورباچف. کارگردان نیز در بازسازی صحنههای بهاجرانرسیدن نمایشش به رد پای مادرش و دلتنگیهایش از او میرسد. یکی از زیباترین صحنههای نمایش صحنهای است که
کارگردان، پس از کنسلشدن نمایشش، فیلمی از رقصیدنش میگیرد و برای مادرش میفرستد. رقص غریبی است که به لحاظ فرمشناسانه، شبیه به رقصهای مرسوم و نامدار نیست. در رقصِ دشتی رنجهای بسیاری از دوری ششماهه مادرش نهفته است و آشکار میشود. رنج عمیق، شخصی و دوریای که در ذهن دشتی بسیار پررنگ و مؤثر است؛ اما در محاسبات مسئولِ فستیوالِ روسی و گورباچف جایگاهی ندارد. «نامبرده»، نمایش تازه علیاصغر دشتی، نمایشی است درباره اجرانشدن، درباره لغوشدن، درباره دیدهنشدن و درذهنماندن. درباره سرکوبِ شکوفیدن و همچنین درباره زخمهایی که هنرمند در فرایند ارائهنشدن میخورد. «نامبرده» نمایشی است درباره آنچه سرمایه و سانسور با درون هنرمند میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.