مرگ نظم جهانی همراه با خاشقجی
آنا پالاسیو، وزیر خارجه سابق اسپانیا، با نوشتن یادداشتی از واشنگتندیسی در چند رسانه انگلیسیزبان با عنوان «آیا نظم جهانی با خاشقجی مرده است» به دنیایی پرداخته که در آن فقط مبادلات اقتصادی مهم است؛ «دنیایی که در آن شهروندان نمیدانند باید چه انتظاری از رهبرانشان داشته باشند و کشورها نمیدانند چه انتظاری از متحدانشان داشته باشند». بخشهایی از این یادداشت را میخوانیم: اوایل ماه اکتبر، جمال خاشقجی، مقالهنویس واشنگتنپست و منتقد برجسته دولت سعودی، به کنسولگری عربستانسعودی در استانبول وارد شد تا اسنادی را دریافت کند که بتواند با نامزد اهل ترکیه خود ازدواج کند. او بهجای دریافت کمک از دولت کشورش، بهدست تیمی از مأموران آن کشور شکنجه، کشته و مثله شد. این جنایت تکاندهنده است که پرسشهایی جدی را مطرح میکند، بهویژه درباره برقراری تعادل میان دفاع از حقوق بشر و حفظ اتحادهای بلندمدت (و سودآور). مسئله اساسیتر اینکه بیشرمی دولت عربستان سعودی در قتل خاشقجی -و واکنش ضعیف رهبران غربی- به مردم سراسر جهان نشان داد که محاسبات ژئوپلیتیک چقدر سرد و بیرحمانهاند. شفافیت فضیلتی است که معمولا همه از ترویج آن میگویند. اما در این مورد، افشای ماجرا هزینهای درپی داشت. پیشتر این باور وجود داشت که اصول، ارزشها و قواعد حداقل در روابط بینالملل ثبات ایجاد میکنند، اما این باور که اوایل سال با ماجرای مسمومشدن سرگئی اسکریپال، جاسوس دوجانبه سابق روسیه و دخترش در خاک بریتانیا متزلزل شده بود، بیشازپیش متزلزل شد و نظم جهانی آسیب دید و شاید این آسیب ترمیمناپذیر باشد. تأثیر مشروعیتزدای چنین ماجراهایی با کنارزدن بعضی از ضوابط رسمی -مانند آداب پوشش دیپلماتی و استانداردهای ارتباطاتی- تشدید میشود که ظهور رسانههای اجتماعی نیز به آن دامن زده است. همانطور که زندگی عمومی و خصوصی ما متأثر از این شبکههاست، چهرههای مطرح نیز از سوی آن تحت فشار قرار دارند تا نمودی «واقعی» و «طبیعی» مانند همسایگان و همکاران ما پیدا کنند یا بدانیم حتی پاپ فرانسیس یک آلبوم راک منتشر کرده است. البته همه این تغییرات لزوما بد نیستند. فروپاشی ساختارهای رسمی میتواند برای تفکر مستقل و نوآوری فضا ایجاد کند. خطر زمانی بروز میکند که چارچوب جدیدی برای هدایت رفتار ما -و مهمتر از همه رفتار رؤساي ما- بهمنظور تضمین رعایت برخی ارزشهای مشترک یا انتظارات معقول وجود نداشته باشد؛ دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تجسم این خطر است. ترامپ از زمان ورود به صحنه سیاسی انتظارات را درباره اینکه کاندیدای ریاستجمهوری ایالات متحده و پس از آن رئیسجمهور آمریکا چگونه باید رفتار کند، از میان برده است. اشکالی ندارد اگر یک رهبر سیاسی با مردم ارتباط مستقیم برقرار کند، اما لحن و سبک گفتار ترامپ -عمدتا از طریق توییتر- بسیار مضر است؛ توهینهای هتاکانه او، جملات نژادپرستانه و حملات بیاساس به رسانهها و دیگر نهادهای دموکراتیک، تفرقه سیاسی و اجتماعی را تعمیق میکند و درعینحال شأن و شخصیت ریاستجمهوری و ایالات متحده را بهطورکلی پایین میآورد. رویکرد معاملهگرانه -و بسیار مبهم- ترامپ در سیاست خارجی نیز بیثباتکننده است. واکنش ترامپ به ماجرای خاشقجی بهطورکامل از هر ارزشی گریزان است. به بیان صریحتر، رؤسایجمهور آمریکا و رهبران اروپایی، چند دهه است که با عربستانسعودی مماشات میکنند و رهبران جهان اغلب تصمیمات سیاست خارجی خود را بر مبنای سیاست واقعگرا به جای ملاحظات اخلاقی پایهریزی میکنند. اما این نخستینبار است که یک رئیسجمهور آمریکا بهروشنی میگوید که تصمیمات سیاسی او ماهیت صرفا مبادلهای دارد. ترامپ صریحا اعلام کرد سعودیها «در ایالات متحده مبالغ 110 میلیارد دلاری برای تجهیزات نظامی و چیزهایی که مشاغل ایجاد میکنند» میپردازند. «برای من توقف سرمایهگذاری 110 میلیارد دلاری در ایالات متحده بیمعنی است». او بهراحتی، حتی با غرور و افتخار، میگوید ما به عصر جدیدی وارد شدهایم که نمیتوانیم انتظار داشته باشیم رهبران ما حتی کمترین تلاشی برای اتخاذ تصمیم براساس قواعد یا ارزشها نشان بدهند. این خطرناک است. چنین دنیایی غیرقابلپیشبینی و ناپایدار است و چیزی نیست که کورکورانه بپذیریم. رهبران پایبند اصول باید بهوضوح اعلام کنند که آنچه در استانبول اتفاق افتاده است، پذیرفتنی نیست. در غیر این صورت، ما گفتمان ارزشها و ضوابط را کنار میگذاریم و این تصمیم شاید سبب شود ما بدون گفتمانی منسجم و باثبات بمانیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.