|

دو كتاب تازه در زمينه هنر

درآمدی بر شناخت دیزاین

شرق: «دانشنامه دیزاین» چنان‌که از عنوانش نیز برمی‌آید کتابی است مشتمل بر بیش از سیصد مدخل درباره دیزاین. این کتاب که ویراسته میشائیل ارل‌هاف و تیم مارشال است با ترجمه منظر محمدی در نشر مشکی منتشر شده است. بر پیشانی کتاب این سخن از ژرژ باتای نقل شده است: «کار واژه‌نامه از آنجا آغاز می‌شود که دیگر نه معنای واژه‌ها بلکه رسالت آن‌ها را به ما عرضه کند». آن‌چه در مدخل‌های این کتاب به‌عنوان دیزاین و جنبه‌های مختلف آن معرفی و به آن پرداخته شده است فراتر از مفهوم متعارف و محدود دیزاین است و به همین دلیل در عنوان و متن کتاب ترجمه متعارف دیزاین یعنی «طراحی» به کار گرفته نشده و خودِ «دیزاین» به کار رفته است. در مقدمه نشر مشکی بر ترجمه فارسی این کتاب توضیح داده شده که محدودیت معنایی این معادل در برابر جنبه‌های وسیعی که در کتاب از مفهوم دیزاین مدنظر بوده دلیل استفاده از «دیزاین» به‌جای «طراحی» در ترجمه این کتاب است. در بخشی از این مقدمه در توضیح این موضوع آمده است: «در جریان ترجمه کتاب، ترجیح دادیم معادل مألوف واژه design در فارسی را - که همان طراحی باشد- به‌کار نبریم و از اصطلاح دیزاین استفاده کنیم. طراحی در فارسی معنای دیگری (drawing) هم دارد، درحالی‌که منظور نویسندگان ازdesign یکسره چیز دیگری است. درواقع دیزاین معنای وسیع‌تری نسبت به طراحی دارد و واژه دوم نمی‌تواند تمام جنبه‌های مفهوم دیزاین را بازتاب بدهد. توضیح آنکه دیزاین در ترکیبات اضافی یا وصفی هم آمده است، و همین‌طور به شکل‌های دیگر: دیزاینر (طراح)، دیزاین‌کردن، و ... اما هرجا به drawing برخوردیم از طراحی کمک گرفتیم». در این مقدمه همچنین با اشاره به معنای وسیعی که در مدخل‌های مقاله‌وار کوتاه و بلند این کتاب از دیزاین مدنظر بوده، به این موضوع نیز اشاره شده است که «بسیاری از مقولاتی که در این کتاب درباره‌شان بحث شده است در ایران ناشناخته مانده‌اند و این کتاب شاید درآمدی باشد بر شناخت آن‌ها». بعد از پیشگفتار نشر مشکی، پیشگفتار ناشر اصلی کتاب، یعنی انتشارات «بِرد»، آمده است. در بخشی از این پیشگفتار درباره رویکرد و هدف تدوین چنین کتابی آمده است: «یکی از اصول کاری انتشارات بِرد کمک به فهم مقولات و مفاهیم مهم دیزاین در سطح جهان است. پس انتشار یک دانشنامه مقوله‌بندی‌شده تلاشی در این راستاست. دست‌اندرکاران برد واقف‌اند چنین پروژه‌ای می‌توانست با رویکردهای دیگری اجرا شود؛ هیچ رویکرد، توصیف یا توضیحی بی‌چون‌وچرا نیست و همان‌گونه که به‌طورمثال اصطلاحاتی چون تحقیقات دیزاین نمی‌توانند تعریفی قاطع و نهایی داشته باشند - چون به‌خاطر ماهیت دیزاین و وجود رویکردهای متفاوت در تعریف آن مداوم در تغییرند- دانشنامه دیزاین نیز صرفا می‌تواند آغازی بر فرایند درک دیزاین باشد، نه بیشتر و نه کمتر. این دانشنامه، که به‌همت میشائیل ارل‌هاف و تیم مارشال گردآوری و به‌طور هم‌زمان به آلمانی و انگلیسی منتشر شده است، گام مهمی در این زمینه است». در پایان این مقدمه با این پیش‌بینی که این کتاب مخالفان و منتقدانی داشته باشد از مخالفان و منتقدان احتمالی چنین دانشنامه‌ای خواسته شده نظرات مخالف خود را درباره این کتاب مطرح کنند تا به بحث‌ها پیرامون موضوع کتاب دامن زده شود. بعد از پیشگفتار انتشارات «برد» بر «دانشنامه دیزاین»، یادداشت میشائیل ارل‌هاف و تیم مارشال آمده که در آن به چگونگی جرقه‌خوردن ایده تدوین و انتشار این کتاب و نحوه انجام کار پرداخته شده و به دشواری‌ها و پیچیدگی‌هایی که ویراستاران حین انجام این پروژه با آن‌ها روبه‌رو شده‌اند و همچنین به این‌که کتاب به‌ناگزیر و به دلایلی که در یادداشت توضیح داده شده سبکی «ناهمگن» دارد و «گرایش‌های متفاوت و در برخی موارد متضادی را در گفتمان دیزاینِ جهانی مستند کرده است». هفت دستگاه موسيقي ايراني «ضربي‌هاي رديف» شاملِ هفت دستگاه موسيقي ايراني است با گردآوريِ موسي معروفي كه اخيرا با بازنويسي و تصحيحِ جعفر صالحي در نشر رازگو منتشر شده‌. استاد موسي معروفي فرزند محمداسماعيل امين‌الملك در 1268 در تهران به دنيا آمد و به‌دليل آنكه خانه‌شان محل آمدوشد هنرمندان معروف زمانه بود خيلي زود با موسيقي انس گرفت. آن‌طور كه در مقدمه كتاب آمده به‌نقل از استادان موسيقيِ ايراني ازجمله استاد روح‌الله خالقي، موسي معروفي براي تجميع نظر استادان راوي رديف و ثبت و ضبط كامل آنها روايت‌هاي مختلف گوشه‌ها را در كنار هم آورده و با عباراتي نظير «قسمي ديگر» يا «نوعي ديگر» از هم متمايز ساخته است. معروفي مولفِ نخستين اثر مكتوب در باب دستگاه‌هاي موسيقي ايراني است با عنوان «رديف هفت دستگاه موسيقي ايراني» كه جامعيت آن موجب شده تا به‌عنوان دايره‌المعارفِ رديف موسيقي ايران شناخته شود. حجمِ بالاي اين كتاب چنان‌كه جعفر صالحي مي‌نويسد موجب شد تا اين كتابِ ارزشمند و مبنايي از فهرست منابع آموزشي هنرستان و دانشگاه حذف شده و رديف‌هاي ديگر جايگزين آن شود. «حذف اين كتاب ارزشمند موجب شد تا نسل جديد هنرجويان نسبت به مطالب آن بيگانه شده و حتي از وجود آن نيز بي‌اطلاع بمانند. در اين ميان نقش مهم و آموزنده ضربي‌هاي رديف نيز ناديده گرفته شده و به‌دست فراموشي سپرده شده است». صالحي اشاره مي‌كند ضربي‌هاي ثبت‌شده معروفي منحصربه‌فردند و در رديف‌هاي ديگر نيامده و يا با نمونه‌هاي مشابهِ خود تفاوت‌ بسيار دارند و در آخرِ مقدمه انتقادي به كلامي از استاد موسي‌خان معروفي استناد مي‌كند كه استاد در آلبوم صوتي رديف با صداي خود خوانده: «بماند سال‌ها اين نظم و ترتيب/ ز ما هر ذره خاك افتاده جايي/ غرض نقشي است كز ما باز ماند/ كه هستي را نمي‌بينم بقايي». كتابِ «ضربي‌هاي رديف» شرح مختصري بر زندگي و فعاليت‌هاي استاد معروفي دارد و فهرست علامت‌ها و كوك ساز براي اجراي قطعات و توضيحات. و بعد فهرست قطعه‌ها و نت‌ها آمده است: از دستگاه شور و دستان عرب و آواز دشتي و آواز بيات تُرك و دستگاه سه‌گاه و چهارگاه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.