|

جشن تمرین غلبه بر ترس از مرگ

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

ترس از مردن شاید سرنوشت‌سازترین ترس‌ها در انسان، تنها موجود اجتماعی‌ای باشد که به مرگ خود آگاه است. از ابتدا یکی از راه‌های غلبه بر ترس از مرگ برای انسان، استفاده از قدرت خیال برای ساختن دنیای پس از مرگ و نامیرایی روح انسان پس از مرگ جسمانی بوده که در افسانه‌ها و آيین‌های همه ملل به اشکال مختلف بروز پیدا کرده است. یکی از این افسانه‌ها در غرب، مراسم هالووین است. گویا در دوهزار سال قبل، سلتیک‌ها در نواحی ایرلند، انگلستان و شمال فرانسه باور داشته‌اند که در روز خاصی از سال در انتهای تابستان ارواح مردگان آزاد می‌شوند تا به دیدار زندگان بیایند. این گمان در میان مردم همراه با نوعی بیدارکننده هیجان ترس از مرگ و تلاش برای فائق‌شدن بر این هراس بوده است. این مراسم شامل پوشیدن لباس‌های عجیب‌وغریب و آرایش نامعمول، زدن ماسک‌های ترسناک به چهره، برای آزارندیدن از ارواح و دورکردن ارواح خبیث و شیطانی از خود و رفتن به در منازل با ماسک بر چهره برای گرفتن خیرات (شیرینی، پول و هدایای دیگر) برای آمرزش ارواح و روشن‌کردن فانوس‌هایی در ابتدا با گذاشتن شمع در داخل شلغم و بعدها کدوتنبل شکم‌خالی و سوراخ‌دار (که این دومی در آمریکای قرن نوزدهم توسط مهاجران ایرلندی شروع شد)، برای دورکردن ارواح شیطانی است. پس از قدرت‌گیری مسیحیت در اروپا این مراسم را به نام هالووین یا روز عید قدیسان نامیدند. با وجود وسایل ارتباطی سریع در تمامی دنیا، شاید جای تعجبی نباشد که در سال‌های اخیر، در ایام هالووین، میوه‌فروشی‌های ایران هم پر از کدوتنبل شود، چون گویا جوان‌های ایران نیز با فانوس‌های ساخته از کدوتنبل، هالووین را جشن می‌گیرند كه لابد ارواح شیطانی را از خود دور کنند و به مفهوم امروزی بر ترس از مرگ فائق آیند. گرچه در بعضی از آداب فرهنگی ما مانند قاشق‌زنی در ایام چهارشنبه‌سوری که رسمی در حال فراموش‌شدن است، نیز زنان با چهره پوشیده و ناشناس مانند ارواح بدون کلام به در خانه‌ها برای گرفتن خیرات می‌آمدند. البته امروز بدیلش از غرب به صورت جشن هالووین وارد می‌شود. اما همان‌طوری که گفته شد، ریشه همه این مراسم آيینی در سرتاسر جوامع انسانی، تلاش تاریخی مغز انسان برای فائق‌آمدن بر ترس از بزرگ‌ترین اتفاق واقعی زندگی؛ یعنی مرگ است. مرگ واقعیتی ترسناک است که برای انسان زنده قابل تجربه‌کردن نیست تا بتواند از آنچه که بر سرش آمده گزارشی بدهد. آنچه ما در طول زندگی از مرگ تجربه می‌کنیم، فهم عاطفی و همدلانه‌ای است که از منظر دوم‌شخص از مرگ دیگر عزیزان و نزدیکان، در مغز ما شکل می‌گیرد. به همین دلیل ترس از مرگ پدیده‌ای هیجانی- اجتماعی و واگیردار است. آنچه به‌عنوان تجربه نزدیک به مرگ، به طور استثنائی از منظر اول‌شخص، نقل می‌شود، همه از توهماتی گواهی می‌دهد که مغز قبل از مرگ دچارش می‌شود. بیهوشی قبل از اعمال جراحی نیز در نهایت زمانی ازدست‌رفته بدون حضور خویشتن، تجربه‌ای در تاریکی محض در نیستی موقت می‌گذرد. زمانی که تمامی پنجره‌ها به سوی نور، روشنایی و صدا و سایر ادراکات بدنی بسته می‌شود که تجربه‌ای نامحسوس و نزدیک‌تر به مرگ است، ولی هنوز مرگ نیست. حتی مراحل عمیق خواب نیز با مرگ قابل مقایسه نیستند. مغز آگاه انسان این خلأ تجربی واقعی ترس‌آور مرگ را با آفرینش باور به روح نامیراي قابل تجربه در رؤیا، خیال و توهم خود پر می‌کند. به عبارت دیگر ساختن انگاره روح پس از مرگ و طلب شادمانی‌کردن برای آن از شاهکارهای آفرینش مغز برای غلبه بر ترس از مرگ است. به همین دلیل ارواح بیشتر در تاریکی شب امکان حضور پیدا می‌کنند و راندن روح با روشنایی ممکن می‌شود؛ به‌عنوان‌مثال، در هالووین وقتی که نور فانوس‌ها از درون سوراخ‌های کدوی تزئینی بیرون می‌زند، ارواح دور می‌شوند. جشن‌گرفتن هالووین به‌نوعی تمرین برای غلبه بر ترسی زايیده آگاهی انسان از مرگ است. به یاد می‌آورم وقتی در یک بعدازظهر دلگیر لبریز از باد و بارش باران به محل زندگی امیلی برونته به بلندی‌های دشت یورکشایر انگلیس به کنار کلیسا و قبرستان رسیدم، دریافتم چگونه مغز دختری جوان و تنهای قرن‌نوزدهمی می‌تواند رمانی مانند «بلندی‌های بادگیر» را خلق کند که در آن بشود جهانی در تسخیر ارواحی در وحشت مرگ در آغوش عشق به زندگی ساخت؛ همان ارواحی را که دوهزار سال پیش سلتیک‌ها در شمال اروپا از ترس مرگ در مغز خود ساختند تا غلبه بر آن را با تمرین در مراسم آيینی هالووین بیاموزند؛ تمرینی که برای گریز از هراس از تجربه مرگ، مغزهای بسیاری از انسان‌ها را به تجسم ارواحی برگشته از دنیای دیگر، در رؤیا، خیال و توهم واداشته تا غلبه بر این ترس تاریخی را در خواب و بیداری تمرین کنند و مراسم هرساله هالووین مانند هر مراسم افسانه‌ای آيینی دیگر، هنوز می‌تواند هسته بادامی ترس و بخش بزرگی از کورتکس پیش‌پیشانی مغز بسیاری از انسان‌ها را به کار گیرد. این ترس و وحشت کودکی‌ام از خوابیدن تنها در طبقه بالای همیشه در تاریکی‌مانده خانه و عبور شبانه من از درون غلظت تاریکی، همراه با صدای غژغژ کف چوبی اتاق، واهمه‌هایی در مغزم می‌ساخت که مانند ارواحی سرگردان و مزاحم، همیشه در پشت سر من حرکت می‌کردند؛ ارواحی که شرنگ هراسی غیرقابل توصیف را بر بدن لرزان نحیفم می‌ریختند که نشانه تولد آگاهی هراس‌آلود از مرگ در مغزم بود. شاید عبور مکرر از آن دالان تاریک پروحشت در تاریکی شب برای خوابیدن در تنهایی، تمرینی برای مغزم بود در جهت غلبه بر ترس از تاریکی و مرگ که بالاخره می‌بایست خوابیدن در تنهایی و تاریکی را میسر کند و از آن به‌بعد بود که دیگر مدارهای کورتکس پیش‌پیشانی مغز من نگذاشتند تا هسته بادامی ترس در مدارهای خیال‌ساز مغزم، ارواحی را بسازند که در تعقیبم باشند. گرچه هراس ناشی از مرگ آگاهی در مغز هیچ انسانی زدودنی نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.