پارادوکس تحریمها
غلامرضا نظربلند . اقتصاددان
روزهای حساسی را پشت سر میگذرانیم. همانطور که انتظار میرفت، اخبار ایران در صدر قرار گرفته و در رسانههای بینالمللی بیشترین بازتاب را یافته است. در نظر داشتم به سه موضوع بازگشت تحریمها، آخرین وضعیت کانال ویژه مالی (گذرگاه مالی) اروپاییها و تحرکات مشکوک در چند کشور اروپایی و کشیدهشدن پای ایران در میان این وانفسای زمان بپردازم که یادداشت تلگرامی دکتر عبدهتبریزی مبنی بر معافیت دوتابعیتیهای آمریکایی- ایرانی از تحریمهای خزانهداری آمریکا با محتملدانستن اینکه به قصد لطمهزدن به اقتصاد ایران باشد، نگارنده را به پرداختن به موضوع تحریم واداشت. مستند معافیت اشارهشده در این یادداشت دستورالعملی است که دفتر کنترل داراییهای خارجی خزانهداری آمریکا موسوم به اوفک (OFAC) در تاریخ دوم نوامبر 2018 صادر کرده و در آن به شهروندان آمریکایی (با منشأ ایرانی یا به عبارتی شهروندان آمریکایی-ایرانی) اجازه داده تا بتوانند داراییهای شخصی خود در ایران را به فروش برسانند و عواید آن را به آمریکا منتقل کنند. این نوشتار بر آن است تا به مقوله تحریم بپردازد و در حد مسیر اظهارات مقامات آمریکایی را که ادعا میکنند: «اقدامات واشنگتن نه مردم ایران؛ بلکه رژیم ایران را هدف گرفته است»، راستیآزمایی کند. به طور کلی آمریکا در سالها و دهههای اخیر در برخورد با کشورهایی که آنها را متخاصم میداند، راهبردی موسوم به «قدرت اجبار» به کار میگیرد. تحریم و در درجات بعدی «حمایت از مخالفان سیاسی» و «عملیات سایبری تهاجمی»، مهمترین ابزار قدرت اجبار هستند. مضافا، استفاده از این محصول فکری اندیشکدههایی مانند راند، نه مانند عملیات نظامی هزینههای سنگین در بر دارد و نه مانند روشهای دیپلماتیک فاقد تأثیر لازم است. از تحریم در «سند راهبرد ملی آمریکا» نیز بهعنوان ابزاری اقتصادی یاد شده که میتواند «جزء مهمی از استراتژیهای بازدارندگی، اعمال فشار و محدود ساختن دشمنان» باشد. دراینباره سند حفظ امنیت منافع آمریکا با بیان مطالبی که در زیر بخشی از آن نقل میشود، تصویر روشنتری ارائه میکند:
«پایه امنیت ملی اقتصادی آمریکا، یکپارچگی نظام مالی جهانی است. بیبدیلبودن دلار بهعنوان ارز مبادلاتی جهانی، منشأ قدرت مالی بیرقیب آمریکا است. آمریکا باید از تحریمهای اقتصادی پیچیده و پیشرفته در مقابله با چالشهای دشوار مبتلابه در عرصه بینالمللی که مصادیق آن ایران، روسیه، چین و کرهشمالی است، استفاده کند». هماینک از میان تحریمهای اقتصادی، تحریمهای مالی کاربرد بهمراتب بیشتری پیدا کرده و ازاینرو اصطلاح «اسلحه مالی» چند سالی است که تداول یافته است. این پیچیدهترین نوع تحریم، ماهیتی بدخیم دارد؛ به طوری که میتوان نام «تحریمهای ویروسی» به آن داد. به این معنا که چنانچه فرضا بانک مرکزی به بانک صادرات که مشمول تحریم است، خدمات بدهد، خود نیز تحریم میشود و در گام بعدی هر شخص یا بنگاهی که با بانک مرکزی همکاری کند، در فهرست تحریم قرار میگیرد و در گامهای بعدی بههمینترتیب فهرست تحریم گسترش مییابد. این همان چیزی است که شش سال پیش قانون ایفکا (Iran Freedom and Counter-Proliferation Act of 2012) زیرساخت حقوقی آن را به وجود آورد. با بیان مقدمات و مستندات پیشگفته عجالتا میتوان گزارههایی را استنتاج کرد که در زیر فهرستوار ذکر میشوند: 1. تحریم راهکار نرم خصمانهای است که قدرت برتر اقتصادی جهان آن را ابزار ساخته و براساس منویات سیاسی خود به جان اقتصاد جهانی انداخته است. 2. آمریکا که داعیه پرچمداری جهان آزاد و اقتصاد بازار را دارد، خود با اعمال تحریمهای اقتصادی و بهویژه مالی، بیش از هر قدرت و کشور دیگری هنجارها، آموزهها و قوانین آزادی اقتصادی را نادیده میگیرد و آنها را دور میزند. 3. برخلاف تأکید فراوان مقامات آمریکایی ازجمله رئیسجمهور و وزیر خارجه این کشور، مبنی بر اینکه «اقدامات واشنگتن نه مردم ایران؛ بلکه رژیم را هدف گرفته»، تحریمها مستقیما متوجه مردم عادی، بهویژه شهروندان دهکهای پایین است. پرسشهای بیجواب برای رد ادعای مقامات یادشده بسیار است. ازجمله آنکه مگر میشود شما کمر به قطع کامل صادرات نفت ایران ببندید و هشتادوچند میلیون جمعیت را از درآمد آن محروم کنید، باز هم بگویید مردم را هدف نگرفتهاید؟
شما میگویید به دلایل انسانی مواد غذایی و دارویی معاف از تحریماند و همزمان بر صفرشدن صادرات نفت ایران که مهمترین منبع ارزآور کشور است، تأکید میکنید. حتی به فرض معافیت مزبور، چطور میشود که بدون داشتن درآمد، بهای آن اقلام را پرداخت؟ مضافا وقتی شما سوییفت را تحت بیشترین فشار قرار میدهید تا ارتباطات مالی بینبانکی خود را با ایران قطع کند، از چه طریقی میتوان وجه دارو و غذا را پرداخت کرد؟ بهعلاوه، به فرض که معافیت اقلام یادشده به دلایل انساندوستانه باشد، آیا مگر نه این است که این همان «نفت در برابر غذای» عراق دوره صدام است که یک قلم هلاکت 500 هزار کودک معصوم را به دنبال آورد؟ این چه کوسه ریشپهنی است که هم انسانی و هم بهدرستی تداعیکننده ضدبشریترین مصنوع تحریم دو دهه اخیر است؟ 4. آیا تحریم صدها شخص حقیقی و حقوقی حال با هر توجیهی، مگر نه این است که به تکتک آحاد جامعه انتقال مییابد و آنها را به ترکش خود گرفتار میکند؟ اگر بانک مرکزی که بانک بانکها است، تحریم شود، مگر نه این است که همه بانکها تحریم میشوند؟ و وقتی بانکها که با همه کموزیادشان بالاخره بنگاههای خدماترساناند، تحریم شوند، مگر نه این است که همه جامعه از آن خدمات محروم میمانند و آسیب جدی میبینند؟ اگر مقامی در سازمان تأمین اجتماعی تحریم شود، مگر نه این است که همه زیرمجموعههای او از این وضعیت تأثیر میگیرند؛ بهگونهای که ممکن است نتوانند نهتنها مراکز اقتصادی، بلکه بیمارستانهای وابسته را حتی برای خدماترسانیهای اولیه آماده نگه دارند؟ 5. شما که میگویید «قصد آمریکا تغییر رژیم نیست؛ بلکه تغییر رفتار آن است» و از ایرانیان میخواهید تا «علیه دولتشان اعتراض کنند و تغییرات اساسی را بخواهند»، به این پرسشها هم پاسخ دهید که سنجه تفکیکتان چیست و اصولا چطور آن را عملی میبینید؟ مهمتر از آن، از خود هم نمیپرسید این چه برخورد موهنی است که مردم یک کشور را مانند انسان محجور که نیاز به قیم دارد، بدانید و متوقعانه آنها را علیه حکومتشان بشورانید؟ آیا با همان سنجه و مترهای خود از خود نمیپرسید که اگر این دخالت آشکار در امور داخلی یک کشور نیست، پس چیست؟ 6. شما که با برخوردارکردن تبعیضآمیز دوتابعیتیهای ایرانیالاصل از معافیت محدودیت انتقال عواید حاصل از فروش داراییهایشان به آمریکا نهتنها میلیاردها دلار به اقتصاد ایران زیان وارد میکنید؛ بلکه عملا و شاید هم عمدا آنها را از زادگاه و خاستگاه اصلی خود جدا میکنید تا دیگر در حد مالکیت خانه و کاشانهای برای آنها علقهای به مام میهن باقی نماند، چگونه میتوانید اینگونه اقدامات را توجیه کنید؟ بسیار واضح است که برای این پرسشها فعلا از جانب کاخسفیدنشینان و اهالی کاپیتولهیل پاسخی نیست؛ اما رجای واثق دارم با برخوردارشدن این «ینگهدنیایی»ها از عقلانیتی که صرفا از طرف مقابل خود انتظار دارند، مشکل به «مشکلی نیست که آسان نشود»، بدل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.