|

فؤاد نظیری: جایزه شاملو باید سواد شاعران را هم بسنجد

شاملو هنوز سندیت دارد

شرق: چهارمین دوره‌ جایزه‌ شعر احمد شاملو در حالی مراحلِ نهایی خود را سپری می‌کند، که ستاد خبری این جایزه پیش از اعلام برندگان این دوره، به گفت‌وگو با اهلِ فن و شاعران و مترجمان این حوزه پرداخته است تا به انتقادات و نظراتی که در سه دوره مطرح بوده است پاسخ دهد. فواد نظیری، شاعر و مترجم در این راستا درباره وظیفه جایزه شعر شاملو می‌گوید، جایزه شاملو باید سواد شاعران را هم بسنجد. «این جایزه برای انتخاب شاعران باید جدا از بررسی اثرشان، سواد ادبی آن‌ها را نیز مورد ارزیابی قرار دهد». نظیری با اشاره به بحران شعر امروز ما که زاییده پایین‌بودن سطح دانش و سواد و شناخت نسبت به شعر و ادبیات کلاسیک فارسی است باور دارد که این جایزه می‌تواند مشوقی برای افزایش مطالعه شاعران باشد. «به‌نظرم بهترین راه این است که مصاحبه‌ای با کاندیداهای جایزه انجام گیرد و از آن‌ها درباره کتاب‌هایی که خوانده‌اند و شناختشان از ادبیات کلاسیک و معاصر خودمان سوال شود». او با خاطره‌ای از برخورد با احمد شاملو بیان کرد: «وقتی خیلی جوان بودم از شاملو پرسیدم، استاد ما چه کار باید بکنیم. گفت: بخوان، بخوان، بخوان... برای نوشتن یک صفحه شعر یا رمان، باید صد صفحه متن خوب خوانده باشی. من اغلب این خاطره را برای جوان‌ها تعریف می‌کنم. این‌که کسانی را که چهارتا کتاب نخوانده‌اند و در چند محفل ادبی برایشان به‌به و چه‌چه کرده‌اند و کتابی هم به هر طریقی از آن‌ها منتشر شده، با دادن این جایزه بزرگ کنیم، نمی‌تواند به معیاری برای تعیین یک شاعر خوب یا منشاء تحول در شعر امروز ما بدل بشود». نظیری هم‌چنین به دورانی اشاره کرد که ادبیات در شکوفایی به‌سر می‌برد. «در دهه چهل که به آن دوران طلایی ادبیات می‌گوییم، افرادی با دیدگاه‌های مختلف در کافه فیروز و کافه نادری دور هم جمع می‌شدند، اما همگی‌شان کتاب می‌خواندند، باسواد بودند و همدیگر را نقد می‌کردند. این‌طور نبود که یک‌سری کتاب تئوریک بخوانند و تحلیل‌های قشنگ داشته باشند و دست به قلم که می‌برند چیزهایی بنویسند که اصلا نمی‌شود خواند». این شاعر هم‌چنین درباره ضرورت حضور همه جریان‌‌های شعری در جایزه شاملو گفت: «معتقدم که همه نوع شعری به طور فراگیر باید در جایزه شرکت داده شود و نمی‌توان جایزه را درگیر معیارهایی محدود کرد، درعین‌حال باید داوری سنجیده‌تر باشد و به شاخص‌‌های دیگری برای سنجش سواد شاعران نیز اندیشیده شود. شعر امروز ما به نوعی در حال کشف شاخه‌های مهمی از شعر دهه چهل، از جمله شعر حجم است و بخش عمده‌ای از نسل جوان ما به نوعی فرمالیسم گرایش پیدا کرده‌اند. اما یک تفاوت عمده وجود دارد؛ این‌که گرایش صرف به تئوری‌های وارداتی در شعر امروز باعث شده است که اکثر شعرهای ما تئوری‌زده و تصنعی باشد و دلیل اصلی آن نیز بیگانگی نسل‌های جوان با ادبیات کلاسیک خودمان است». نظیری ضمنِ بیان بحران شعر امروز به مرور تاریخ شعر معاصر نیز پرداخت و گفت: «اگر جریانی مثل شعر حجم در دهه چهل توسط یدالله رویایی مطرح شد - جدا از این‌که تا چه حد موفق شدند یا شکست خوردند- اما نمایندگان مهم این جریان مثل خود رویایی، بیژن الهی، هوشنگ چالنگی و ... به شدت باسواد بودند و شعر و ادبیات کلاسیک را خوب می‌شناختند؛ خود یدالله رویایی روی شعر کلاسیک تحلیل دارد. امروز گرچه منابع تئوریک بیشتری در دسترس قرار دارد، ولی مشکل بزرگی که گریبان‌گیر نسل‌های جوان ما شده بیگانگی با مطالعه است. شما اگر به تیراژ کتاب‌ها هم نگاه کنید، می‌بینید کتابی با چهارصد تا پانصد تیراژ هم روی دست ناشر می‌ماند». او با اشاره به اینکه جریان‌های مدرن در شعر را نفی نمی‌کند، منوط به اینکه مبتنی‌بر شناخت شاعر از شعر و ادبیات کلاسیک و یا حتی معاصر باشد، گفت: «درواقع من مخالف تصنعی برخوردکردن با این جریان‌ها هستم. در دوره‌ گذشته هم که داور مرحله اول این جایزه بودم، در میان کتاب‌هایی که خواندم، شاید نزدیک سه‌چهارمشان انگار از روی دست هم کپی کرده بودند. برخی از شاعران نیز اصطلاحاتی باب کرده‌اند از جمله گذار از اخوان‌ثالث، گذار از نصرت رحمانی و... شما اول بروید در برابر اخوان زانو بزنید و واژگان او را یاد بگیرید، بعد درباره گذار از اخوان حرف بزنید». نظیری هم‌چنین با اشاره به برخی معیارهای داوری در جایزه شعر شاملو گفت: «اگر رویکرد سیاسی و اجتماعی معیار داوری قرار گیرد، این خطر وجود دارد که نسل‌های کم‌تجربه‌تر و شاعران جوان‌تر دیدگاه خودشان را به سمت این دیدگاه‌های خاص کانالیزه کنند. مشابه همین گرفتاری که ما الان در سینما داریم؛ این‌که می‌گویند فلان کارگردان فیلمی درخور جشنواره‌های خارجی می‌سازد. وقتی قالبی برای شعر تعریف می‌کنیم، احتمال دارد دفترهایی که جوشش درونی و شعر ناب‌تری دارند، از این گردونه حذف بشوند و آثاری که شاخصه‌های خودشان را به سمت چنین تعاریفی تنظیم کرده‌اند، بالا بیایند». نظیری که خود از علاقه‌مندان به شاملو است به شعر اجتماعی اشاره می‌کند: «من نه‌تنها نافی شعر اجتماعی سیاسی نیستم، بلکه معتقدم جنبه‌های اجتماعی باید به نوعی در شعر ما وجود داشته باشد. ولی این فرق می‌کند با این‌که تصمیم بگیریم شعار بدهیم یا شعر اجتماعی بگوییم. شاعری که موضوع اجتماعی یا سیاسی در شعرش بازتاب پیدا می‌کند، به شکل بسیار پنهان، حتی در انتزاعی‌ترین، شخصی‌ترین و عاشقانه‌ترین شعرش هم این موضوعات می‌تواند نمود داشته باشد. اگر شاملو شعر اجتماعی دارد، این شعرها به شکل ناخودآگاه نوشته شده‌ و هیچ‌کدام تصنعی نیست. به همین خاطر است که در میان بسیاری از شاعرانی که شعر سیاسی و اجتماعی می‌نوشتند، هنوز شاملوست که شعر اجتماعی‌اش تداوم پیدا کرده است و تا به امروز سندیت دارد. شاعر باید نگاهی جامع‌الاطراف به جهان داشته باشد، وقتی او جامعه خودش را بشناسد خواه‌ناخواه این شناخت در شعرش بازتاب خواهد داشت». نظیری در آخر درباره برخی انتقادات نسبت به سطح کیفی کتاب‌های برگزیده نیز می‌گوید: «به‌هیچ‌وجه معتقد نیستم که چون جایزه به نام احمد شاملوست، کسی که برنده می‌شود باید در حد و اندازه او باشد. اما فکر می‌کنم می‌شود در برخی دوره‌ها هیچ اثری را واجد شرایط یا استانداردهای ادبی و شعری ندانست».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.