پيامدهاي منطقهاي قتل خاشقجي
سيدعلي خرم . استاد حقوق بينالملل
قتل جمال خاشقجي که به طرز فجيع، هولناک و مظلومانهاي در سرکنسولگري عربستان در استانبول رخ داد، حداقل در کوتاهمدت و شايد در ميانمدت تحولي اساسي در منطقه آسياي غربي يا خاورميانه به وجود خواهد آورد. شايد محمد بن سلمان مغرور فکر نميکرد ريختن خون بيگناهي نظير خاشقجي چنان همه آرزوهاي اين جوان ناپخته را به اين زودي درهم فروریزد و او تن به کارهايي بدهد که قبلا تصورش را نميکرد. بيشک بزرگترين برنده اين حادثه اردوغان، رئيسجمهور ترکيه است که با بازي بسيار سنجيده و حسابشده توانست موضوع را بهخوبي مديريت کرده و از یک طرف حميت داخلي به وجود آورده و بر ناکاميهاي داخلي خود غلبه کند و از سوی ديگر خود را قهرمان حقوق بشر و دفاع از قتل يک خبرنگار و نويسنده بيگناه در رسانهها و افکار عمومي جهان معرفي کرده و موضوع بازداشت کشيش آمريکايي و دستگيري خبرنگاران ترک را تحتالشعاع قرار دهد. از جهت ديگر آمريکا را در تنگنا قرار داده تا بر سر رفع تحريمهاي وارده به توافق برسد و از همه مهمتر محمد بن سلمان، دشمن فکري و سياسي خود را به زانو درآورد و زمينه را براي زندگي جديد به محوريت ترکيه در آسياي غربي فراهم کند. هنگامي که ترکيه و عربستان در صحنه تقابل انديشههاي مذهبي يعني اخوانالمسلمين در مقابل وهابيگري و سلفيگري با يکديگر روبهرو شدند، مصر، ليبي، سوريه، قطر، فلسطين و برخي نقاط ديگر موضوع رقابت آنها قرار گرفت. در صحنه مصر، ترکيه و قطر ابتدا پيروز شدند و محمد مرسي، رئيسجمهور اين کشور شد اما عربستان با حمايت از ژنرال سيسي توانست محمد مرسي را دستگير کند.
در يک کودتا، حکومت را به زمان قبل برگرداند. در ليبي اوضاع آنقدر درهمريخته و آنارشيستي شد که هيچکدام نتوانستند حکومتي مستقر، مستحکم و واحد به وجود آورند اما در سوريه قضايا خيلي پيچيده شد و جناح مشترکي از ترکيه، عربستان و قطر عليه جناح سوريه، ايران، حزبالله و روسيه وارد کارزار شد و نتيجه آن ابتدا تولد گروههاي تکفيري و تروريستيای مانند داعش و جبهه احرارالشام بود که جناح روسيه و ايران توانست اين حمايتهاي بيدريغ جناح رقيب از تروريستها را به رخ جهان بکشد و در صحنه زميني و هوايي پيروز شود که عربستان و قطر شکستخورده موقتا موضوع را رها کرده و ترکيه نيز به جناح پيروز پيوست. ترکيه با تضاد منافعي که در صحنه سوريه با جناح پيروز داشت، کجدارومريز سعي كرد منافع خود را حفظ کرده تا فرصت بهتري نصيبش شود و اکنون با قتل خاشقجي، اين فرصت بهتر ايجاد شده است. ننگينترين چهره محمد بن سلمان در تباني با اسرائيل و آمريکا در ذهن تاريخي فلسطين هويدا شد. نامبرده همه مبارزات تاريخي فلسطينيها و حاميان مظلوميت اين مردم نگونبخت را بر باد داد و جهان عرب را با خود همداستان کرد که با خيانت تاريخي عليه فلسطين نهتنها رؤياي کشور فلسطيني را نابود کند بلکه بيتالمقدس (القدس الشريف) را به اسرائيل تحويل دهد. ترکيه علم مخالفت با اين تصميم سياسي را در جهان به دست گرفت و به دلايل تاريخي و اسلامي ازجمله سابقه تسلط امپراتوری عثماني بر فلسطين، به خونخواهي مردم اين سرزمين وارد نبرد با جناح عربي- اسرائيلي- آمريکايي شد و توانست جهان اسلام را اطراف خود گردآورد. اکنون زمان کمکردن اين روند به نفع فلسطينيها ميتواند تا حدودي آغاز شود. اين تحولات درصورتيکه رسانههاي آمريکا و دموکراتهاي سنا و کنگره به اندازه کافي فشار وارد آورند، ممکن است به قيمت جابهجايي محمد بن سلمان هم تمام شود و آبستن حوادث و شکلگيري فرمولبندي جديد در منطقه آسياي غربي خواهد شد. اولا فشارها بر قطر کاهش خواهد يافت و حتي ممکن است به برداشتن کامل تحريمها و عاديسازي روابط کشورهاي عربي با قطر منتهي شود. ثانيا حمايت عربستان از اسرائيل و پايتخت قراردادن اورشليم کمرنگ شده و صداي واحد جهان اسلام پررنگتر خواهد شد. ثالثا صحنه سوريه ميتواند دوباره دگرگون شده و ترکيه بهتدريج جناح سابق با عربستان و قطر را تشکيل داده و سهمخواهي و ايفای نقش پررنگتر ترکيه در سوريه افزايش يابد. روسيه هم دچار برخي فرصتها و تهديدات جديد ميشود که با سابقهاي که از بازيگري پوتين وجود دارد، او ميتواند صحنه را با شکلي جديد هم اداره کند. بهاینترتیب ايران نظارهگر بود و نظارهگر هم خواهد ماند. اميد است اين شکلگيري جديد بازي قدرت در آسياي غربي به ضرر ايران تمام نشود. در پايان بايد توجه کرد ترکيه اردوغان در اين بازي سههفتهاي چند خصوصيت از خود نشان داد: اولا اردوغان پخته و سنجيده عمل كرد و از بروز احساسات کنترلنشده خود يا ساير مسئولان ترک جلوگيري کرد و به تندروها اجازه عرضاندام نداد و اين باعث پيشبرد بازي تا انتها شد. ثانيا اردوغان همواره درصدد افزايش قدرت منافع و امنيت ملي ترکيه بود و از کوچکترين فرصتها استفاده کرد. ثالثا اردوغان از انعطاف لازم برخوردار بود؛ جايي که بايد با استحکام صحبت يا عمل کند، رفتار کرد و جايي که بايد دستاوردهاي خود را به آمريکا و عربستان بفروشد، فروخت. رابعا وضعيت شکستخورده خود را در سوريه با استفاده از فرصت بهوجودآمده تغيير اساسي داد. خامسا از قدرت نرم بهجاي اعمال قدرت سخت که ميتوانست باعث ايجاد واکنش شود بهموقع و بهخوبي استفاده كرد و موفق شد. يقينا محمد بن سلمان تا چند سال ديگر فرصت سبکسري را نخواهد داشت، مجبور است از يمن خارج شود، روابط خود با قطر را بهبود بخشد، با ترکيه در امر سرمايهگذاري و رفع تحريمهاي آمريکا همکاري کند تا جهان، افتضاح سياسي و انساني او را بهتدريج فراموش کند. بهعبارتدیگر بعد از قتل فجيع جمال خاشقجي، غرب آسيا شاهد تغيير در جايگاه بازيگران و فرمولبندي جديد خواهد بود. ايران بايد به اين نقشآفريني ترکيه دقت کند و هم خود را حفظ کرده و هم از فرصتهاي مشابه استفاده کند تا بلکه به طريق مشابه فشار تحريمهاي آمريکا را کاهش دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.