امکان تجربه نیستی در بازار
کریم میرزادهاهری
به نظر میرسد بودریار اشتباه میکرد وقتی مینوشت اگر ارزش مبادله از بین برود آنگاه ارزش مصرف نیز از بین خواهد رفت (اشاره به مقاله «درباب تحقق میل در ارزش مبادله» چاپشده در مجله ارغنون، شماره ۱۹). باید ژان بودریار را به محکمهای فلسفی فراخواند تا تفکر دوباره به راه افتد. اگر عدهای معترض وارد یک سوپرمارکت میشوند و ضمن تهدید فروشندگان با بلندگو به خریداران اعلام میکنند که هرچه میخواهند بردارند و ببرند و دلی از عزا درآوردند، و آنها یا چیزی/کالایی برنمیدارند و اگر چیزی/کالایی برمیدارند همان چیز/کالاهایی است که نیاز معمولی و هر روزینهشان بوده، نمیتواند به این استدلال سریع منجر شود که: با ازمیانرفتن ارزش مبادله، ارزش مصرف نیز از میان خواهد رفت (این یکی از مثالهایی است که بودریار برای استدلال خویش به کار میگیرد). بایستی مفاهیم را دوباره ذوب کرد و دوباره قالبریزی کرد و چندباره تراشید. وقتی ارزش مبادله کنار میرود خریداران دچار تجربهای نو میشوند، تجربهای که میتواند حاوی حالتها و احساسهایی چون اضطراب، هراس، پوچی و احساس گناه باشد، چراکه آنان، مسحوران جهان بازار، اینک در خردهعصری و در بستری قرار گرفتهاند که در آن ارزشها (و در بازار جز ارزش مبادله، با تمامی پیچیدگیها و فریباییاش، چه ارزش دیگری در کار است) بیارزش شدهاند و غروب کردهاند. چنین خردهعصری با کلانعصر نیهیلیستی همنوا و همکارکرد است. گویی چنین پرسشی است که خریداران را متوقف و گیج میسازد: «من چه میخواهم؟». آنان که قسمی سوژگانیت محدود و معطوف به ارزش مبادله -ارزش مرکزی تمدن سرمایهدارانه - را صرفا بهواسطه خریدگری و مصرفگریشان از سر میگذرانند، در بستر فروپاشی این ارزش با فروپاشی تقدس و هاله کالا مواجه میشوند. تمامی آن کالاها، با تمامی درخشش، قطعیت و جذابیتشان، اینک و بهیکباره به آشغالهایی بهدردنخور، به «چیز»هایی غریب، بدل شدهاند. اما آشغال چیست؟ این پرسشی پرسیدنی است. آشغالبودگی وضعیت اشیاء و هستندهها در حالت بیمعنایی، بیکارکردی و، به بیانی دقیقتر و فلسفیتر، بالقوگی است. آشغال مازاد/پسماند امر مصرفشده است اما نه صرفا در هیئت پوسته و روکش کالاها، چراکه کالاها تنها بخش کوچکی از ماده هستیاند. آشغال صرفا و تماما آن چیزی نیست که به درد نمیخورد و قابلیت مصرف ندارد، بلکه آن چیزی است که از حیطه ارزشمندی بدیهی به حیطه ارزشمندی بالقوه انتقال یافته است. حتی مازاد کالایی نیز توسط افرادی چون تهیدستان و کولیها، و نیز به شیوهای دیگر توسط هنرمندان کاربردهای دیگری را احراز و ممکن میسازند (گویی تنها این افرادند که با بیتوجهی و اشمئزاز از کنار سطلهای زباله و زبالگی عبور نمیکنند. آنها میایستند تا آشغالها را بکاوند: دانش آشغالکاوی). بدینسان با کنش گفتاری رخداده توسط آن معترضان، کالاها از حیطه امر نمادین بازار، که حیطه فرمانروایی ارزش مبادله است، به حیطه امر واقع هبوط مییابند. امر نمادین شکافخورده صلابت پیشین خود را از دست میدهد و آپاراتوس معناآفرین و میلباف بازار از کار میافتد، چراکه امر واقع ساحتی است ماهیتا نامعنادار، بیشکل و بلااستفاده. هیچ امر نمادینی مبرا از امر مازاد و امر بیش/غیر نیست، و آشغال میتواند نامی دیگر بر همین عنصر بنیادین باشد. (بیشک جالب توجه است که تنها در خانه بورژواهاست که آشغالهای زیادی از گونههای مختلف پیدا میشود، آشغال ناشی از مصرف سرخوشانه کالاها، آثار فرهنگی-هنری آویخته بر دیوار یا چیده در قفسهها بهمنظور نمایش، و کالاهای رنگارنگ تلنبارشده در یخچالها. آنان پیوسته درکار مقدسگردانیاند. همچنین آناناند که پول را از بهگردشدرآمدن در شریانهای اقتصاد بازمیدارند و در صندوقهای بانکیشان انباشت کرده و مقدس میسازند. از این طریق است که پول نیز، که قرار بود موجبات چرخش بهتر و روانتر چرخهای اقتصاد مدرن را فراهم آورد، به ابژهای انتزاعی و مصرفناپذیر استعلاء مییابد. این مکانیسم بنیادینی است که زمان را در مکانها قلمروبندی کرده از شدنها و شدتهایش محروم میسازد، یعنی مکانیسم مقدسگردانی). فروپاشی ارزش مبادله فروپاشی قانون ازلی بازار است. قانون، بدینترتیب، جایگاه استعلایی خویش را از دست میدهد و اتفاقا در چنین وضعیتی است که ارزش مصرف-نمایشی به ارزش مصرف-کاربردی تبدیل میشود، چراکه کالا ماهیت خویش را برملا کرده است. آنها اغلب هیچ ارزش فینفسهای ندارند و به درد زندگی نمیخورند و کارآمدی نسبی خود را مدیون آن شبهارزش مصرفی هستند که به زور تبلیغات، دانش روانشناسی و صنعت بستهبندی فراهم آمده است. بنابراین با سقوط کالا و نیز خود انسان به عرصه بیتفاوتی و عدم مواجهیم، یعنی ساحتی مقرون به هیچ. بازار آن چیزهایی را در اختیار ما قرار میدهد که خود دارد و نه آنچه ما بهواقع میخواهیم (و میتوانیم بخواهیم یا نخواهیم). از سوی دیگر بازار ما را به خواستن و میلورزیدنی معطوف به کالا دعوت و ترغیب میکند. میل گیرافتاده در این منطق، از سویی در دایره کالابودگی محدود میشود، و از سوی دیگر امکان نخواستن را از یاد میبرد. برافتادن قانون برآمده از ارزش مبادله، لزوما و صرفا آغاز هرجومرج نیست، برافتادن ارزش مصرف نیز نیست، بلکه ظهور معناباختگی کالا و بروز عرصه بالقوگی است، عرصه آفریدن ارزشهای نو، فرمهای نو (اینکه تهیدستان یا هنرمندان اشیائی نو از آشغالها میسازند، تأییدی بر و نشانهای از چنین امکانی است). ارزش مبادله، در مقام قانون بازار و قانون میل سرمایهدارانه، ناکارآمد و غیرفعال میشود تا ماده، نجاتیافته از تقدیر کالاییشدن، رو به سوی فرمهای محتمل/نهفته دیگرش کند. تقدسزایی و تقدسزدایی، این دو کنشهاییاند که هستنده انسانی مدام بین آنها حرکت میکند (جمله پیش را میتوان اینچنین بازنویسی کرد: انسان هستندهای است که میتواند بین آن دو در حرکت باشد). آنگاه که یک شیء یا کلام یا کنش از حیطه ارزشمندی بدیهی و هرروزینه به حیطه امر مصرفناشدنی و لمسناپذیر عبور میکند تقدسزایی رخ میدهد، و آنگاه که امر مصرفناشدنی و تقدسیافته به حیطه امر بهکارگرفتنی و مصرفپذیر گذر میکند تقدسزدایی. پس میتوان و باید هر گونه فتیشیسمی را از کار انداخت و هرگونه آشغال/مازادی را به فتیش بدل کرد. یکی از نتایج اساسی چنین گذار و عبوری، بحرانیشدن ذاتگرایی است. در نتیجه، هیچ شیء یا کلام یا کنشی نیست که فینفسه و برای همیشه مصرفناپذیر باشد یا محصور باشد در ابتذال مصرف. هسته-پوسته، ساختاری که کالاهای امروز و نیز بخش بزرگی از اندیشه ما را درنوردیده است. در قسمت اعظمی از نقد هنری نیز پیوسته از کنارزدن پوستهها/ظاهرها و در رسیدن به هسته سخن رانده میشود. در گفتمان دانش و میل نیز میخواهیم با کنارزدن حجاب به حقیقت و لذت دست پیدا کنیم. این دوتایی زیاده افلاطونی ذات و نمود است که همچنان در کار است. رسالت پوستهها آن است تا درون/هسته را به ابژهای مطلوب و خواستنی، نیز به امری رازآلود بدل سازند. از اینروست که صنعت-هنر بستهبندی یکی از ارکان اساسی صنعت است. پوسته کالاها مملو از رنگها و شکلها و کلمههاست، رنگها و شکلها و کلمهها. آنان بار تاریخی تاثیرگذاری را بر دوش میکشند چراکه چیز/کالاها را باید به گونهای بیارایند که هم جذاب و مطلوب در نظر آید، و هم نامعناداری و شناختناپذیری تحملناپذیر «چیز» را زائل سازند. پوستهها شکافته میشوند و دور انداخته میشوند تا مصرفکننده به درون غار کالا راه پیدا کند، اما آنچه با آن مواجه میشود با آن تصویر اسطورهمحورانهای که در فیلمچههای تبلیغاتی نمایانده میشود فاصلهای عظیم دارد: گنجی در کار نیست و هسته کالایی از ارضاء میل و تحقق واقعی ارزش مصرف عاجز میماند، و یا اینکه نهایتا پس از سپریشدن تاریخ انقضاء به آشغال بدل میشود. پوستهها با آن رنگها و شکلها و کلمهها گرچه میخواهند چیزبودگی و هیچبودگی ماهوی هسته را مارکدار و شناختهشده جلوه دهند، اما از آنجا که شناخت ناب «چیز»ها محال به نظر میرسد، به وسواس جهان صنعت میانجامد: دیدهایم که پوسته کوچکترین و بیاهمیتترین کالاها نیز سرشار از کلماتی ریز و تخصصی/علمی است چنانکه خواندنش ما را محتاج تکنیکهای رمزگشایی میسازد! برگذشتن از دوتایی زیاده افلاطونی ذات و نمود یکی از نقاط عطف تاریخ اندیشه و تاریخ حیات انسانی است. آنجا که چیزی از ذات نمیماند و نمودهای بیذات سر برمیآورند، آنجا که سطحکاوی جایگزین عمق/هستهکاوی میشود: «درونماندگاری». چیزها و هستندهها تا هنگامی که نام/مارکی دارند و حوزه بهکارگیریشان مشهود و بدیهی است، هیچگونه پرسش یا هراس یا اضطرابی برنمیانگیزند، اما وقتی از آستانه بداهت مصرف به ساحت ناکارآمدی، چیزبودگی و بالقوگی عقب مینشینند، و از ویژگیها و فرمهای معمولشان تهی میشوند، آنگاه به اموری مسالهانگیز و هراسآور بدل خواهند شد. جهان کالایی امروز مکانیسمهای شناختپذیرسازی فراگیری در اختیار دارد: مثلا، ۱) روی هر شیء و کالایی کلمهای حک میکند؛ ۲) برای هر وسیلهای دستهای تعبیه میکند یا بهگونهای طراحیاش میکند تا رام گردد و بهراحتی با دستی انسانی گرفته شود؛ ۳) هر فاجعهای و «شر»ی بهواسطه تلویزیون و رسانههای همگانی به امری بازنماییپذیر بدل میشود؛ ۴) امر غریب توسط سینما - خاصه هالیوود - چهرهمند و شناساییپذیر میشود. چنین جهانی با چنان مکانیسمهایی امکان تجربه ترس ناشی از مواجهه با ماده هستی را کاهش و تنزل داده است. تجویز چنین جهانی این است: برای ترسیدن بایستی به سینماها بروید و فیلمهای ژانر وحشت را تماشا کنید. اما ترس حالتی است مغتنم که به هنگام تجربه سویههای تاریک، نهفته/بالقوه و غریب حیات، به هنگام تجربه نیستی، در جان آدمی رخنه میکند و او را به سوژهای دیگر با احساسها و ادراکهای دیگر بدل میکند؛ سوژهای رهایییافته از بهشتواره کالاها و مارکها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.