آمپر؛ مهجور اما مشهور
حسن فتاحي. عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
آمپر واژهای است که در دنیای فیزیک بسیار معروف و پرکاربرد است. آزمایشگاه فیزیک و مهندسی وجود ندارد که هر روز واژه آمپر در آن به کار نرود يا کمیتی مهم با آن سنجیده نشود. گستره این واژه حتی به زبان محاوره مردم کشورمان هم باز شده است؛ مثلا مردم خطاب به هم میگویند: «ماشینم آمپر چسبوند» یا حتی عصبانیت خود را با عبارت «آمپر چسبوندم یا آمپرم رفت بالا» نشان میدهند. اما آمپر چیست؟ آمپر به زبان ساده یکای شدت جریان الکتریکی است و امروزه با توجه به اثرهای الکترومکانیکیاش تعریف کردهاند: «آمپر شدت جریان الکتریکی ثابتی است که هرگاه از دو رسانای موازی، راستخط، با درازای بینهایت، با مقطع دایرهای ناچیز و جا دادهشده در خلأ و به فاصله یک متر از همدیگر بگذرد، به هر متر از رساناها نیرویی برابر با 7- 10 x 2 نیوتن وارد میشود». آمپر که بود؟ «اندره ماری آمپر» فیزیکدان و ریاضیدان فرانسوی بود؛ متولد 20 ژانویه 1775 در لیون و متوفی به سال 1836 در مارسِی. محل تولد و فوت او، وطنش، فرانسه بود. پدر او معتقد به اصول ژان ژاک روسو در آموزش بود؛ یعنی آموزش از طریق طبیعت و نه مدارس رسمیِ سختگیرانه. شاید چیزی شبیه به مدارس طبیعتِ خودمان که در ایران به همت استاد وهابزاده، چهره شناختهشده محیطزیست، در شهرهای مختلف راهاندازی شده است. بنابراین اندره آمپر، تحتتأثیر کتاب «امیل» ژان ژاک روسو، همچنین کتاب «تاریخ طبیعی» ژورژ بوفون و با مطالعه دایرهالمعارف، علوم را نزد خودش آموخت. خیلی جوانسال بود که با آموختههای دانشگاهی در زمینه ریاضیات، گیاهشناسی، موسیقی، ادبیات و شعر به شهرت رسید. اندره آمپر در زندگی بدشانسی و بداقبالی بسیار داشت و گاهی وقایع ناگوار برایش پشت سر هم رخ میداد. پدرش بازرگانی بیسروصدا بود و با شروع انقلاب فرانسه به سال 1789 به سمت قاضی صلح در شهری کوچک در نزدیکی لیون گماشته شد، اما به سال 1793 سرش زیر گیوتین رفت. یک سال پیش از اعدام انقلابی پدرش، آمپر یکی از خواهرانش را از دست داده بود. همسر اولش پس از چهار سال زندگی مشترک بهدلیل بیماری سرطان در سال 1803 درگذشت. سه سال بعد دوباره ازدواج کرد، اما ازدواج دومش كه یک فرزند دختر هم به ثمر آورد، از همان ابتدا متشنج بود و خیلی زود به جدایی منجر شد. مادر آمپر بانویی پارسا با اعتقادات کاتولیک بود. آمپر با زندگی ملالتبار و اعتقادات مذهب کاتولیک خود را با واقعیت فیزیکی دنیای مادّی در تضاد میدید که در کسوت یک دانشمند به دنبال کشف قانونهای آن بود. این مسئله باعث آزار ذهنی او بود. آمپر سال 1801 استاد فیزیک در بورگآنبرس شد و بخش زیادی از وقتش را در محاسبه احتمالات سپری میکرد. او کتابی درباره نظریه بازیها منتشر کرد و همین امر باعث شد در پلیتکنیک، نخست بهعنوان دانشیار ریاضی و هشت سال بعد به استادی مکانیک همان پلیتکنیک منصوب شود. آمپر منزلش را به آزمایشگاهی تبدیل کرده بود و سخت در آن کار میکرد. ابتدا به تأملات نظریِ ریزمقیاس (مایکروسکوپی) ماده در مولکولها پرداخت. مستقل از آووگادرو فرضیهای را مطرح کرد که مطابق آن در هر نوع گازی، در حجمی معین، شمار مشخصی مولکول وجود دارد. اندره آمپر بسیار پرکار بود و کیفیت کارهای متوسطش را در حوزههای مختلف ریاضی، فیزیک، شیمی و حتی فلسفه با پرکاری جبران میکرد. به سال 1820 در 45 سالگی تحت تأثیر آزمایش اورستد، درباره اثر جریان الکتریکی روی عقربه آهنربا که به فرهنگستان علوم فرستاده بود، به سمت فیزیک کشیده شد و کارهای ارزشمندی را انجام داد. فقط ظرف چند روز به خاستگاه الکتریکیِ مغناطیس پی برد. آزمایشهایی درباره نیروهای مغناطیسی انجام داد که میان دو مدار الکتریکی به وجود میآید و از آنجا شدت جریانها را حساب کرد. او همچنین به درستی قانون بیو-ساوار پی برد که نیروی جزئی میان اجزای دو مدار الکتریکی را معین میکند. نامش روی «قضیه آمپر» و «آدمک آمپر» ماندگار شده است. او همچنین اختراع گالوانومتر را هم در کارنامه افتخارات خود دارد. آمپر در دوران نیمقرن فعالیت علمیاش بیش از همه درباره مغناطش سخن گفته و آن را به «جریانهای ویژه» نسبت داده است. او با افزودن به تعداد حلقهها سیملوله یا سولنوئید را ابداع کرد. افزون بر این با کمک فرانسوآ آراگو، با داخلکردن هسته آهنی درون سیملوله، شدت میدان مغناطیسی را افزایش داد و «آهنربای الکتریکی» را اختراع کرد. در سال 1829 به استادی کولژِدوفرانس انتخاب شد، اما عدهای از دانشجویانش معتقد بودند معلم خوبی نیست. گفتههایش نارساست و تخته را با دستمالش پاک میکند و با همان دستمال دماغش را میگیرد. در اواخر عمر حواس درست و حسابی نداشت و محاسباتش را گم میکرد. به سبب کمرویی و ملاحظهکاری کمتر در اجتماعات حضور پیدا میکرد و در اواخر عمر کسی از همکارانش جویای احوالش نبود. بالاخره در ماه ژوئن سال 1836 خورشید زندگی این دانشمند غروب کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.