زنگ خطر ظهور فاشیسم نوین
اردشیر زارعیقنواتی: انتخابات ریاستجمهوری برزیل به دلیل پیروزی «ژائر بولسونارو»، کاندیدای راستافراطی و چهره فاشیستی او، ظاهرا همه محافل سیاسی و رسانهای جهان را شوکه کرده است. اما تحولات سیاسی برزیل بیش از اینکه شگفتیآور و دروغهای محافل قدرت سرمایهداری و جریان اصلی رسانه برای ابراز ناخرسندی از این انتخاب قابل باور باشد، نتیجه طبیعی دوران «آنارشی» و بحران نظام سرمایهداری است که از سال 2008 میلادی بروز کرد و امروز پیامدهای آن را میتوان در همه کشورهای اروپایی، پیروزی «دونالد ترامپ» در آمریکا و بولسونارو در برزیل بهوضوح دید. تمرکز رسانههای بینالمللی موضوع فساد در دوره 12ساله حاکمیت حزب کارگران برزیل در کنار حمایت عینی و علنی همه احزاب راست میانه و حتی سوسیالدموکراتهای برزیلی از کاندیدای حزب اولتراراست «سوسیاللیبرال» برای جلوگیری از پیروزی «فرناندو حداد» از حزب کارگران و چپهای متحد آن، واقعیت تصویری است که بسیاری امروز میخواهند آن را واژگون جلوه داده و از زیر بار مسئولیت آن شانه خالی کنند. بحران اقتصادی سال 2008 میلادی چنان زلزلهای در جهان سرمایهداری بهپا کرد که به گفته اکثر صاحبنظران و مستندات تاریخی، بسیار بزرگتر از بحران سال 1929 میلادی بود که منجر به رکود بزرگ و ظهور فاشیسم در اروپا شد. در این بحران حتی دخالت دولتهای سرمایهداری نئولیبرال بهویژه آمریکا که با ورشکستی «بانکهای رهنی» این کشور جرقه این بحران را زده بودند، نیز در چارچوب تزریق بیش از 750 میلیارد دلار از پول مالیاتدهندگان به بانکها و مؤسسات مالی ورشکسته انجام گرفت که هرچند موجب جلوگیری از سقوط اقتصادی شد، اما همزمان شکافهای طبقاتی را با طرحهای «ریاضت اقتصادی» تشدید کرد. به همین دلیل به همان نسبت که نسخه درمانی دولتهای رفاه که موجب تعدیل نظام سرمایهداری برای پاسخگویی به مطالبات طبقات زیرین اقتصادی میشد، این بار بر عکس موجب خانهخرابی بیشتر این طبقات در زیر چرخدندههای نهادها و انحصارات مالی شد. پیامد این سیاست نئولیبرالی که با برنامه ریاضت اقتصادی مورد تأکید بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول بر اقتصاد همه کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه در نظام سرمایهداری همراه بود، موجب شد طبقات زیرین اقتصادی به زیر خط فقر سقوط کرده و در تقابل با «وضع موجود» قرار گیرند. زمانی که الیتها و نهادهای سیستمی در قالب راست و چپ میانه با سیاستهای مخرب خود قادر به مدیریت این وضعیت نباشند (دقیقا تصویر امروز جهان) بستر زایش چپ رادیکال و راستافراطی فراهم میشود. از آنجا که نمایندگان سیستمی و حامی وضع موجود طبق تجربه تاریخی راستافراطی و حتی فاشیسم را همپیمان خود در مقابل تغییرات بنیادین چپ میدانند، نهادهای بوروکراتیک حاکم و طبقه الیگارشی در خدمت این پدیده قرار میگیرند. به همین دلیل تحولات چند سال اخیر برزیل و انتخابات ریاستجمهوری این کشور که به پیروزی بولسونارو انجامید، تابع محض این وضعیت کلی بوده است. البته در اینکه دوران 12ساله حاکمیت حزب کارگران بخشی از سیستم اجرائی را درگیر فساد مالی کرده بود، جای هیچ تردیدی وجود ندارد اما فساد بخش جداییناپذیر اقتصاد سرمایهداری بود که برزیل این دوره هم در چارچوب آن هویت داشت. مشکل بزرگ حزب کارگران برزیل بیش از آنچه معطوف به این فساد مالی باشد، ناشی از اشتباه بزرگ دولت دیلما روسف برای پذیرش توصیههای نهادهای بینالمللی برای اجرای سیاست ریاضت اقتصادی بود که بسیاری از لایههای زیرین را که پایگاه اجتماعی آنان بودند در مخالفت با دولت به خیابانها کشاند. افزایش این نارضایتیها که ناشی از تسلیمپذیری دولت در مقابل انحصارات مالی و صنعتی برزیل بود، تبدیل به پاشنهآشیل حزب کارگران شد و در زمان هجوم، جریانات قدرتمند رقیب و قوه قضائیه فاسد این کشور، برای دفاع از آنان به میدان نیامدند. نتیجه انتخابات ریاستجمهوری 28 اکتبر برزیل که به پیروزی کاندیدای راست افراطی و چهره بدون رتوش فاشیسم و دوران «خونتای نظامی» این کشور منجر شد، حاصل همین تحولات داخلی و خارجی بود. تجربه برآمدن راست افراطی در اروپا، پیروزی ترامپ در آمریکا و امروز بولسونارو در برزیل نشان میدهد که در غیاب یک ائتلاف چپ قدرتمند بسیاری از رأیدهندگان ضدسیستمی به سمت راست افراطی متمایل میشوند. اما در یک موضوع نباید تردید کرد و آن اینکه برزیل به رهبری بولسونارو چهرهای فاشیستی و مطابق الگوی آمریکای ترامپ خواهد داشت و او همه تلاش خود را برای هماهنگی با کاخ سفید براي تحقق اهداف خود به کار خواهد بست. پیروزی ژائر بولسونارو دقیقا مثل پیروزی دونالد ترامپ حاصل شکست سیستم و نظم مألوف کنونی و حاکم بر جهان تحت سلطه نظام سرمایهداری بوده است. چنانچه طبقات و طیفهای سیاسی میانه خیلی زود و به طور اساسی در سیاستهای شکستخورده خود تجدیدنظر نکنند، این موج زایش دوباره فاشیسم جغرافیای بسیار بیشتری را به خود اختصاص خواهد داد و احتمال اینکه از کنترل خارج شود، بسیار زیاد خواهد بود. به همین دلیل این پیروزی فاشیسم قرن بیستویکمی در برزیل را باید زنگخطری جدی برای آنان که صدای آوار پیروزی ترامپ را نشنیده یا به هر دلیلی با آن همراه شدهاند به حساب آورد که اگر چارهای برای آن پیدا نشود، باید در انتظار یک جهان پرآشوبتر بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.