|

تاختن به جهان اساطيري

پارسا شهري: از «شازده احتجاب»، معروف‌ترين رمان هوشنگ گلشيري نيم‌قرني مي‌گذرد و در همين روزها اثرِ تازه‌اي از اين نويسنده معاصر منتشر شده است با عنوانِ «ما و جهان اساطيري» كه گفت‌وگوي مفصل او است با مهرداد بهار درباره اسطوره و تاريخ و حماسه و ادبيات و سياست. اين گفت‌وگو جز اين جذابيت كه تنها اثر جامانده از گلشيري بوده كه پيدا شده و به‌همتِ باربد گلشيري و تنظيمِ درخور او به قالب كتاب درآمده است، از اين منظر خواندني است كه مخاطب با نويسنده‌اي از سنخ ديگر مواجه مي‌شود؛ نويسنده/روشنفكري كه سر در حوزه‌هاي ديگر دارد و ادبيات را حيطه‌اي پرت‌افتاده از اجتماع و تاريخ نمي‌داند كه برعكس در آثارش دوره‌هايي از وقايع معاصر ما را ثبت كرده و به‌تعبير درست‌تر با روايت اين وقايع آن‌ها را تاريخي ساخته است. مسئله كتاب اين است كه ما كجاي تاريخ خودمان ايستاده‌ايم. شاهنامه نيز مهم‌ترين متنِ اين گفت‌وگوست كه از خلالِ‌ آن بهار و گلشيري با خوانش‌هاي متفاوتِ خود به گذشته تاريخي ما نقب مي‌زنند در جست‌وجويي «ما»يي كه به‌قول باربد گلشيري در مقدمه‌اش مايي فرهنگي است كه طي اعصار پاييده، تغيير يافته يا حتي مسخ شده و به ما رسيده تا شده‌ايم اين ما كه هستيم يا خيال مي‌كنيم كه هستيم. گلشيري در اين كتاب در مقام گفت‌وگوكننده نشسته است اما ما را از آرا و نظرات خود درباره مباحثِ كتاب بي‌نصيب نمي‌گذارد. اما كارِ مهرداد بهار كه خلفِ ملك‌الشعراي بهار است چنان‌كه در مقدمه آمده است نشان‌دادن حيطه، سازوكار و تحليل جهان اسطوره‌اي است تا مگر به اين جهان ايمان نورزيم و عقلاني بينديشيم. «از همين است كه يك سوي كار بهار پژوهشي در اساطير ايران است و سوي ديگرش كتاب محمدتقي‌خان پسيان.» گلشيري نيز در آثارش با اساطير سروكار داشته است. او نيز در آثارش بارها به اين جهان اسطوره‌اي تاخته است «مثلا در شرحي بر قصيده جميله، معصوم‌ها و در جن‌نامه.» جز اين آثار كه به‌صراحت سراغِ اسطوره‌ها مي‌رود، گلشيري در ديگر آثار مدرن و مطرحش مانندِ «شازده احتجاب» نيز به اسطوره‌هاي موجود و نه تاريخي پرداخته است تا نشان دهد اسطوره تنها امري تاريخي نيست به‌ اين معنا كه به گذشته متعلق است، بلكه اسطوره مي‌تواند امري در حالِ ما باشد و كافي است نويسنده‌ روشن‌بيني هم‌چون گلشيري آن را شناسايي كند و بشناساند. «شازده احتجاب» بعد از نيم‌قرن با طرحِ جلد تازه‌اي براي پانزدهمين بار تجديدچاپ شده است. «آينه‌هاي دردار» نيز رمانِ ديگري است از گلشيري كه اخيرا به چاپِ هفتم رسيده و بار نخست در سالِ 71 منتشر شده. در اين اوضاع‌واحوال ناسازِ اقتصادي و بحران كاغذ، «شازده احتجاب» در 4400 نسخه و «آينه‌هاي دردار» در 2200 نسخه در نشر نيلوفر به‌چاپ رسيده‌اند. «شازده احتجاب» كه به‌تعبير خودِ گلشیری خوش‌اقبال‌ترین اثر او است، روايت زوالِ خانداني اشرافي است و از همان صفحاتِ نخست با صحنه‌پردازي و فضاسازيِ درخشان گلشيري ماجراي رمان پيداست: «شازده مي‌فهميد كه باز همان تب اجدادي است كه به سروقتش آمده است. اما دلش راه نمي‌داد كه خودش را، مثل آن اتاق درندشتي كه جابه‌جا از همه اشياءِ عتيقه تهي شده بود، به دست سرفه و تب بسپارد. بوي نا اتاق را پر كرده بود...» روايت است كه ماجراي اين رمان از واقعيتي برگرفته شده كه ابوالحسن نجفي، دوست بساليانِ گلشيري و بزرگِ «جنگ اصفهان» كه در كنار گلشيري و ديگران به جُنگ وزني ديگر ‌داده بود، براي او تعريف مي‌كند. نجفي كه خود مشوق و بزرگِ جمع ادبي بود طرفدارِ ادبيات مدرن، كه در سال‌هاي دهه چهل و بعدتر در اصفهان پا گرفت و خود را بسط داد، معتقد است گلشيري «نويسنده‌اي بزرگ» بود اما نقش بزرگ‌تري در ادبیات معاصر ایران داشت و آن، تاثيرش در پرورشِ شاعران و نویسندگان جوان بود. «اگر اثر قابل‌توجهی از آن‌ها می‌دید همه‌ کوشش خود را به کار می‌برد تا آن را در جایی، خواه مجله یا کتاب، به‌چاپ برساند و با نوشتن نقد و فراهم‌کردن جلسات گفت‌وگو و ایراد سخنرانی آن را به دیگران بشناساند. با قاطعیت می‌‌گویم گلشیری در دوران معاصر بیش از هرکس دیگر در گسترش فرهنگ و ادبیات ایران سهم داشته است.» گلشيري پيش از نخستين رمانش «شازده احتجاب»، مجموعه‌داستاني با عنوانِ «مثل همیشه» را چاپ كرد و بار نخست با داستان‌ كوتاه به ادبيات ايران پا گذاشت. رضا براهني، منتقدِ ادبي كه با گلشيري بحث‌ها و جدل‌هاي ادبي داشت، معتقد است گلشيري در قصه کوتاه در نسل خود تالی ندارد و هم‌قامت‌هایش هدایت و چوبک‌اند، و شايد بهرام صادقی و غلامحسین ساعدی. براهني بر اين باور است كه گلشيري در قصه بلند نيز کارِ بدیع کرده و نوع ادبی را به‌هم ریخته است. «هم از قصه کوتاهِ بلند و هم از نوعِ رمان، نوع‌زدایی کرده است، که حاصل کار شازده احتجاب است، و به‌نوعی آینه‌های دردار، که در حد وسط بین قصه کوتاهِ بلند و رمان از سویی دیگر، راقمِ نوعی ادبی بوده است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.