|

مسير آزادگي

محمدجواد لساني . پژوهشگر

حرکتي را پيشواي آزادگان، حسين ابن علي (ع) از مدينه آغاز کرد و شبانه به همراه اعضاي کوچک و بزرگ خانواده، به‌سوي مکه مکرمه راهي شد. همين هجرت، خود به تهديدي جدي براي دستگاه حاکميت بدل شد. يزيد تازه به خلافت رسيده، خواسته بود با ايجاد رعب در جامعه، از امام (ع) بيعت بگيرد. اما در اين اقدام علني ناکام ماند و حالا کار به جايي رسيده که از پيامد کارش هراسناک است و در برابر مرد محبوب مدينه، به هر دستاويزي چنگ مي‌زند تا کاروان مسافران به مقصد خويش نرسند. به‌اين‌ترتيب اين رويارويي به مکاني کشيده مي‌شود که دشت نينوا نام دارد. در اين مسير طولاني، حضرت سيدالشهدا (ع) به يک حقيقت بيشتر مي‌انديشد و آن «حفظ هويت» است؛ هويتي حيات‌بخش که از جدش پيامبر اکرم(ص) ريشه گرفته و بر بالين خانواده‌اي باکرامت، به استواري رسيده است. رويدادهاي مهم اين حرکت، بر صفحاتي از تاريخ بشري نقش بسته است. امير کاروان از مدينه تا حوالي شهري که مقصد سفر است، طي طريق مي‌کند اما لشکري گسيل مي‌شود، مسير حرکت را بر ياران امام(ع) سد مي‌کند و آن حضرت به همراه بستگان خويش در کربلا محاصره مي‌شود. پژوهشگر منصف بايد همه جوانب امر را مدنظر قرار دهد. نشست‌وبرخاست‌های امير کاروان و ديدار و گفت‌وگو با اشخاص گوناگون که در مسير راه کوفه به ثبت رسيده، مي‌تواند جست‌وجوگر را در رسيدن به حقيقت ياري و حتي فرجام کار آن حضرت را پيش چشم مخاطبان نمايان كند. پرسشي که ممکن است در ذهن آدمي شکل بگيرد، اين است که اين نبرد نابرابر که در سال 61 هجري روي داده، در مجموع چه تأثير محسوسي در تاريخ بشري داشته است؟ شايد از نگاه کساني که به آن حضرت ارادت مي‌ورزند، اين پرسش بي‌طرفانه گران آيد و در نظر اول با حسن نيت به آن ننگرند، اما ازآنجاکه سيره پيشوايان دين هماره مي‌تواند چراغ راه آيندگان باشد، نبايد از پيامد تحقيقي بي‌طرفانه واهمه داشت. تنها مانع سختي که ممکن است برابر يک پژوهش شفاف خودنمايي کند، يکسونگري در يافته‌هاي تاريخي است که راه علاج آن، اين است که محقق بايد با ذهني خالي از تعصب وارد ميدان شود و بدون پيش‌داوري، به نتيجه حقيقي کار برسد و سپس آن را بپذيرد.

چنانچه بررسي دقيقي به عمل آيد که تصميم حضرت سيدالشهدا (ع)، سرانجام چه بازخورد تاريخي پيدا کرده و به عبارت روشن‌تر، «ايستادگي تمام‌قامت در برابر نظام خلافت» چه رهاوردي در مسير زمان به دنبال خود آورده است؟ همان پرسش ظريفي است که شايد بتوان پاسخ آن را به‌عنوان يک ره‌توشه براي تاريخ بشري شمار کرد؛ اعلام مخالفت علني يک شخصيت مردمي در برابر خليفه‌اي که در رأس هرم قدرت قرار گرفته، کاري بود که هزينه سنگين آن را حضرت سيدالشهدا‌(ع) پرداخت تا از آن‌سو بتواند راه را براي صداهاي ديگر بگشايد. يک مقاومت مدني از سوي امام(ص) کافي بود تا مسلمانان را از انقياد يکسويه رها و ذهن‌هاي بسته را از اطاعت‌پذيري محض که به‌صورت اليگارشي ديني درآمده بود، رها کند. آنها با رويداد کربلا به اين حقيقت رسيدند که مي‌توان در برابر خليفه مدعي و اسلام‌پناه، مخالفت کرد؛ چون يک نمونه شاهد معتبر براي سنديت اين کار کافي بود. او توانسته بود تا پاي جانش در برابر صاحبان قدرت و سرنيزه بايستد خانواده و همراهان اندکش نيز پشت سر او ايستادند و سپس شهيد يا به اسارت برده شدند. اين تنها نتيجه کار نبود بلکه در درازمدت اين اعتراض علني در خط سير تاريخ، چون رودي پر‌خروش جاري شد و در چهارگوشه دنيا تأثير خود را بر جا نهاد. ساختارگرايان جامعه‌شناس معتقدند که اين اثرگذاري «تاريخ» است که مي‌تواند تغييرات زيربنايي را براي آيندگان به وجود آورد و برخلاف باور عمومي که زمان حال را اصل مي‌گيرند، رويدادهاي برجسته تاريخ، قادر است افق سرنوشت يک سرزمين را دگرگون کند. با نگاهي به تاريخ تمدن غرب، مقاومت‌هايي که از ميان رهبران ايماني آغاز شد و در ميدان‌هاي شهر شمع‌آجين يا سوزانده شدند، بيشتر از ديگران سبب تحول فکري در آينده سرزمينشان شدند. هرچند آن مقطع زماني به ساحل موفقيت نرسيدند اما باعث شدند تا جامعه غربي بتواند با اين پشتوانه تاريخي به نوزايي يا رنسانس برسد و مردمانش از تاريکي قرون وسطي خارج شوند. بي‌اغراق مي‌توان گفت که در کنار همان مقاومت‌هاي محيطي، حرکت ساختارشکن اباعبدالله الحسين (ع) نيز در مسير زمان، اثرگذار شد و دور از انصاف است که سهم اين مقاومت حسيني در تحولات مغرب‌زمين ناديده گرفته شود. تغيير نگرش تاريخ در نوع حکومت‌داري غرب، قطعا مرهون تلاش ستارگاني بوده که جان خود را در اين راه پرخون گذاشتند و سرور آزادگان جهان در ميانشان چون خورشيدي بي‌غروب مي‌درخشد زيرا هر تلاطمي در جغرافياي زمين همچون قانون آب عمل مي‌کند و در مسير زمان، تأثير خود را در نقاط ديگر مي‌گذارد. نکته دومي هم که نبايد از آن گذشت، هدف والاي امام حسين(ع) بود. آن حضرت از اينکه در شهر کوفه حضور يابد، همان نيت را مي‌خواست عملي کند که جدش پيامبر رحمت(ص) به محض رسيدن به مدينه اجرايش کرد. حقيقت اين است که جامعه‌سازي، هميشه در اولويت کار يک مصلح کبير است. حضرت سيدالشهدا (ع) در عين آنکه يک عارف بالله تمام بود، به نجات مردم از ظلمات نيز مي‌انديشيد؛ ان الحسين مصباح الهدي و سفينه النجاة. حضرت مي‌خواست بنا بر اسوه جدش، رسول خدا(ص)، نظم جديدي در شهر کوفه بنا و به طريقي نيکو, شهر را هويتمند کند اما سرکوبگران حکومتي سد راه او شدند و از ايجاد چنين جامعه معياري که چون چراغ در ميان بلاد جهان بدرخشد، جلوگيري کردند. کوفه براي اين فرهنگ‌پروري، بسيار مستعد و بکر بود. اين شهر در تاريخ هفدهم هجري پديد آمد و حرکت به‌سوي اين نهال شهري که به شيوه مردم‌سالار دعوت‌نامه فرستاده بود، انتخاب خردمندانه آن حضرت بود؛ زيرا فرزندي شايسته مي‌خواست کار ناتمام پدر را در آن ديار، جامه عمل بپوشاند. الگوبرداري از پيشوايان راستين، در اين معناي تاريخي نهفته و سزاوار است که اين حقايق در منبرها و تريبون‌هاي اجتماعي بازگفته شود. اگر چنانچه قرار است مجلس ذکري به ياد آن حضرت برپا شود، قطعا بايد از سيره پاک آن خورشيد، روشنايي پذيرد. بنا بر مطالعه سيره تابناک حسيني، آن حضرت هرگز در مقتل‌خواني عاشقانش، رابطه ارباب_ نوکري و کنيز و غلامي نمي‌خواهد. دعاي عرفه امام(ع) بوي آدميت و عرفان مي‌دهد. در يک جمله کليدي، آن پيشواي آزاده، براي دوستدارانش رشد و آگاهي مي‌طلبد و از ترويج خرافات يا آسيب‌رساني به اعضا و جوارح منزجر است. آنها که در مسير اهداف امامشان گام برمی‌دارند و تا حرم يار مي‌روند، مسلما لحظات پرشور و خالصي مي‌آفرينند. پس بايد برآمد رفتارشان، کاملا حسيني باشد؛ يعني به‌سوي صلح، عزت و سربلندي مسلمانان حرکت کنند تا در قبال آن جوش‌و‌خروش، رضايت پروردگار عالمين را جلب کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.