|

از بپی‌کلمبو تا لیسا

محمد‌حسین ‌جهان‌پناه

داستان پرتاب بپی‌کلمبو بدون تردید مهم‌ترین خبر دنیای علم و تکنولوژی در هفته گذشته بود. بیست‌وهشتم مهر (20 اکتبر) پس از ماه‌ها انتظار کاوشگرهای بپی‌کلمبو سوار بر یک موشک اروپایی اوریون-۵ زمین را به مقصد عطارد ترک کردند. مرموزترین سیاره در حلقه داخلی منظومه شمسی که حقیقتا چیز زیادی درباره آن نمی‌دانیم؛ سیاره‌ای که روزهایش از سال‌هایش بلندترند و کمتر کسی باور می‌کرد روی سطح داغ آن روزی بتوان آب پیدا کرد. حقیقت این است که تاکنون فقط دو بار شانس کاوش محدود عطارد را داشتیم؛ یکی در ۱۹۷۵ که کاوشگر مارینر-۱۰ از نزدیک عطارد گذشت و عکس‌هایی را از خود به یادگار گذاشت. دیگری هم وقتی بود که کاوشگر مسنجر ناسا در سال 2011 به مدار عطارد رسید. در جریان این کاوش‌ها به وجود بخار آب در اتمسفر عطارد پی بردیم و فهمیدیم که احتمالا حتی آب یخ‌زده هم در مناطق قطبی آن پیدا می‌شود. بااین‌حال این دو کاوشگر بیش از آنکه به سؤالی جواب دهند، سؤالات بیشتری را برایمان طرح کردند. از چگونگی شکل‌گیری عطارد گرفته تا معمای میدان مغناطیسی این سیاره. سؤالاتی که حالا بپی‌کلمبو می‌رود تا به برخی از آنها پاسخ دهد. این کاوشگر یا بهتر است بگوییم کاوشگرها، محصول پروژه مشترکی میان آژانس فضایی اروپا و آژانس فضایی ژاپن هستند؛ پروژه‌ای که در نوع خود برای هر دو آژانس فضایی دست‌اندرکار آن گام جاه‌طلبانه‌ای شمرده می‌شود و توفیق آن تأثیر چشمگیری در دانسته‌های ما درباره منظومه شمسی خواهد داشت. بپی‌کلمبو به‌طور دقیق هفت سال در سفر خواهد بود. در این مسیر فضاپیما به مرور سرعت می‌گیرد تا سرانجام بتواند خود را به عطارد برساند. عطارد صاحب سریع‌ترین گردش وضعی به دور خورشید است. همین موضوع هم رسیدن و قرارگرفتن فضاپیماها در مدار آن را کمی پیچیده و دردسرساز می‌کند. زمانی که سرانجام این فضاپیما به مدار عطارد برسد، از هم جدا شده و دو ماهواره را در مدار عطارد قرار خواهد داد. ماهواره‌هایی که در دو مدار مختلف روی خصوصیات مختلف این سیاره مطالعه خواهند کرد. این دو ماهواره در مقایسه با مسنجر (کاوشگر قبلی ناسا که درست 10 سال پیش به اولین قرار ملاقات خود با عطارد رسید) وظایف به‌مراتب گسترده‌تری دارند. بر‌اساس‌این اهداف اصلی این مأموریت شامل مطالعه روی چگونگی شکل‌گیری سیارات نزدیک به ستاره‌ها، ساختار و ترکیبات تشکیل‌دهنده سطح و درون عطارد، جو عطارد، میدان مغناطیسی آن و چگونگی شکل‌گرفتن این میدان مغناطیسی است. بپی‌کلمبو ضمنا تلاش خواهد کرد تا نظریه نسبیت اینشتین را از طریق سنجش پرتوهای بتا و گاما با دقت بالا بررسی کند. هرکدام از این اهداف در نوع خود هدفی جاه‌طلبانه شمرده می‌شوند بااین‌حال هیچ بعید نیست که در طول زمان اهداف و مأموریت‌های بیشتری نیز به فهرست کارهای بپی‌کلمبو اضافه شوند. بد نیست این وسط اشاره کنیم که برنامه بپی‌کلمبو فقط یکی از چند برنامه مهمی است که آژانس فضایی اروپا این روزها درگیر آنهاست. این برنامه در حقیقت آخرین فاز از برنامه‌ کلان پیشین اروپا برای اکتشافات فضایی موسوم به هورایزن ۲۰۰۰+ بود. برنامه کلان بعدی این آژانس فضایی موسوم به Cosmic Vision دورنمای به‌مراتب جاه‌طلبانه‌تری را تصویر می‌کند. برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این طرح، در سه سطح کوچک، متوسط و بزرگ دسته‌بندی شده‌اند. مأموریت‌های کوچک پیش‌بینی‌‌شده فعلا شامل تلسکوپ فضایی CHEOPS و برنامه SMILE است که به‌صورت مشترک با چین بر مطالعه روی اثر متقابل بادهای خورشیدی و مگنتوسفر سیارات (منطقه مغناطیسی پیرامون آنها) متمرکز خواهد بود. برنامه‌های متوسط اروپا گسترده‌تر هستند و از فرستادن کاوشگری به نزدیکی خورشید در سال آینده تا مطالعه ماده تاریک، جست‌وجو برای سیارات فراخورشیدی و مطالعه روی پرتوهای ایکس منتشرشده از سوی اجرامی مانند سیاه‌چاله‌ها و ستاره‌های نوترونی را شامل می‌شود. این بخش فعلا از پنج فاز تشکیل شده که اولین فاز آن با پرتاب کاوشگر Solar Orbiter در سال آینده به جریان می‌افتد. مأموریت‌های بزرگ اروپا از سه فاز تشکیل می‌شوند که به‌ترتیب سه برنامه JUICE، ATHENA و LISA را شامل می‌شود. کاوشگر JUICE در سال ۲۰۲۲ به‌سوی مشتری می‌رود تا درباره ماه‌های یخ‌زده این غول گازی اطلاعات بیشتری را جمع‌آوری کند. شش سال بعد آتنا (ATHENA) پرتاب خواهد شد. یک تلسکوپ اشعه ایکس که صدها برابر دقیق‌تر و حساس‌تر از تلسکوپ‌های اشعه ‌ایکس کنونی است و هدف اصلی آن تهیه نقشه‌ای از سازه‌های گازی و جست‌وجو برای سیاه‌چاله‌های غول‌آساست. سرانجام در سال ۲۰۳۴ نوبت به سومین و آخرین بخش از این دورنمای پرهزینه می‌رسد؛ کاوشگر لیسا (LISA) که هدف آن آشکارسازی و اندازه‌گیری دقیق امواج گرانشی از منابع نجومی است. اینکه همه این طرح‌ها با این دقت زمانی به انجام برسند یا نه را فقط آینده مشخص می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.