صادق ملکي در گفتوگو با «شرق»:
ميتوانستیم از قتل خاشقجي براي رابطه با عربستان استفاده کنیم
بیش از 20 روز از قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار عربستانی، در کنسولگری ترکیه گذشته است. ایران دیرهنگام به این قتل واکنش نشان داد؛ محکومیت حادثه و البته بیش از آن، قتل این روزنامهنگار بهانهای برای تقبیح حکومت عربستان سعودی شد. اگرچه وزیر خارجه ایران عمدتا چهرهای همراه با رسانهها از خود نشان میدهد، اما در این خصوص نه توییتی کرد و نه واکنشی از سوی ابزارهای رسانهای دستگاه دیپلماسی منتشر شد. وزیر فقط در پاسخ به سؤال خبرنگار یک رسانه ژاپنی در این زمینه گفت: «واکنش جامعه بینالمللی به این حادثه دیر، اما شدید بوده است». «ما معتقدیم لازم است از انجام بازرسی کامل و جدی درباره این حادثه اطمینان حاصل شود»؛ همین بهانه دوبارهای شد برای تکرار برخی مواضع پیشین. «ظریف آمریکا را به پشتیبانی از عربستان برای مهار ایران متهم کرد و گفت که سرمایهگذاریهای هنگفت آمریکا در پادشاهی عربستانسعودی و نقاط دیگر در این منطقه، فقط باعث بروز هرجومرج و آشوب میشود».رئیس قوهقضائیه نیز هفته گذشته این حادثه را محکوم کرد. اما حسن روحانی، رئیسجمهوری ایران، روز چهارشنبه در این خصوص گفت: «باید زوایای قتل خاشقجی برای جهانیان آشکار شود». رئیسجمهوری در جلسه هیئت دولت، قتل جمال خاشقجی را واقعهای تکاندهنده توصیف کرد و گفت: «کسی تصور نمیکرد که در دنیای امروز و در قرن جدید شاهد چنین قتل سازمانیافتهای بوده و دستگاهی برای انجام یک قتل فجیع برنامهریزی بکند و فکر نمیکنم بدون حمایت آمریکا کشوری جرئت ارتکاب چنین جنایتی را داشته باشد». همه اینها در حالی است که هنوز افکار عمومی با سؤال این موضعگیری دیرهنگام را مورد نقد قرار میدهد. با صادق ملکی، کارشناس روابط بینالملل که سالها بر کشور ترکیه و سیاستهای آن متمرکز بوده است، صحبت کردیم و دلیل او را در تحلیل این تعلل جویا شدیم. ملکی معتقد است که موضوع قتل جمال خاشقجی میتوانست برای ایران فرصتی برای ترمیم روابط با عربستان باشد. توضیحات او را در این زمینه بخوانید.
جمهوري اسلامي خيلي دير در مورد ماجراي قتل خاشقجي موضعگيري کرد. به نظر شما علت اين تعلل چه بود؟ بهطورکلي ما در برخي عرصههاي سياسي؛ چه داخلي و چه خارجي، خيلي سريع واکنش نشان نميدهيم و در برخي موارد تأمل بيشتري ميکنيم تا شرايط را ارزيابي کرده و بعد واکنش نشان دهيم. ميتوان گفت برخي از مقامات ايران در قبال برخي حوادث در عرصههاي مختلف بهواسطه ضعف تحليل يا نگاه صفروصد به رويدادها، دچار نوعي سردرگمي استراتژيک ميشوند. تعلل و خود را به گيجيزدن در اتخاذ مواضع اگر حاصل تفکر باشد ميتواند مثبت تلقي شود، اما اگر آنگونه که در ماجراي خاشقجي پيش رفت، باشد که همه کشورها و دنيا موضع بگيرند و بعد ما موضع نشان بدهيم، آنهم بهعنوان کشوري که در همسايگي عربستان هستيم خيلي قابلتوجيه نيست. روز چهارشنبه آقاي روحاني بهعنوان رئيسجمهور در مورد ماجراي قتل اين روزنامهنگار عربستاني، موضعگيري کرد. براي من بهعنوان يک روزنامهنگار اين پيشفرض ايجاد شد که ايران منتظر موضعگيري ترکيه بود تا بالاخره ببيند که اين کشور چه موضع مشخصي ميگيرد، اگرچه ترکيه در تمام بيستواندي روزي که از ماجرا گذشته، به صورت خرد- خرد در حال اطلاعرساني بود. به نظر شما در ايران اين نگراني وجود داشت که ممکن است موضع ايران مخالف ترکيه باشد و مثلا اصطکاکي بين دو کشور رخ دهد؟ اگر اين علت تعلل در موضعگيري ايران بوده، به عقيده من روش و شيوه درستي نيست. اينکه يک کشور پيشرو در مسائل منطقه به کشوري تابع تبديل شود شايسته ايران نيست. ترکيه در مورد قتل خاشقجي بسيار حرفهاي عمل کرد. بايد درک کنيم که موضوع خاشقجي براي ترکيه تهديد نيست، بلکه فرصت است. قتل خاشقجي، هم فرصت تسويهحساب و هم فرصت تنظيم و ترميم روابط ميان آنکارا و رياض را فراهم کرد. با توجه به گرايش اخواني اردوغان، سقوط مرسي در مصر و بحران دوحه و رياض، روابط ترکيه و عربستان را با مشکلاتي مواجه کرد. اما در پاسخ شما بايد گفت اينکه ما منتظر بوديم تا ترکيه واکنش نشان دهد و بعد از آن، ايران واکنش داشته باشد، ميتواند نشانگر آن باشد که ما تحليل صحيحي از ماجرا نداشتيم و خودمان به يک جمعبندي نرسيده بوديم. توجه داشته باشيم، چه در موضوع خاشقجي و چه در موضوعي ديگر که در آينده در ترکيه اتفاق بيفتد، مجموعه دولت و رسانههاي اين کشور به موضوع ورودي حرفهاي و حسابشده داشته و خواهند داشت؛ مجموعهاي از ظرفيتها مانند رقابت نسبتا آزاد احزاب و اقتصاد خصوصي، به ظهور دولت و رسانه کارآمد در ترکيه انجاميده و آن را نهادينه کرده است. نوع ورود ترکيه به اين موضوع، به نوع رابطه ترکيه با منطقه، عربستان و آمريکا و حتي جنس اختلافي که با عربستان دارد ربط داشته که از جنس و نوع اختلاف ما با عربستان نيست. البته بدونشک مقامات جمهوري اسلامي اين نظر را ندارند و احتمالا دلايل ديگري را براي اين سکوت بيستوچندروزه برخواهند شمرد. ايران در منطقه يک کشور استثنائي و ايدئولوژيک است. درحاليکه بسياري از کشورهاي جهان با پيروي از نرم و قواعد بينالمللي به تنظيم روابط و تأمين منافع خود ميپردازند، ما برخي اوقات از درک فرصتها غافل ميشويم. بر همين اساس است که موضعگيري ما در مورد قتل خاشقجي 22 روز طول کشيد. اينکه بعد از تعلل بسيار در ايران موضعگيري ميشود، نشان ميدهد که ما نتوانستيم موضوع را به دقت تحليل و نسبت به آن موضعگيري و از آن در راستاي منافع مليمان استفاده کنيم. آنچه در ترکيه در رابطه با قتل خاشقجي تاکنون بوده و درحالحاضر ادامه دارد حاصل برنامهريزي و دستورالعمل بوده و پرونده خاشقجي بر اساس استراتژي مشخصي پيگيري ميشود. توجه داشته باشيم که از انکار قتل تا تماس پادشاه سعودي با اردوغان، ترکها اين ماجرا را مديريت کردند. بعد از تماس پادشاه، صحبتهاي اردوغان کمي تعديل شد و حتي روز سهشنبه اردوغان در جمع اعضاي حزب عدالت و توسعه، پيام يا سخن خاص و ويژهاي اظهار نکرد. اردوغان در اظهارات خود، يکي به نعل و يکي به ميخ ميزد و موضع نهايي ترکيه مشخص نشد، حتي در رابطه با عربستان معلوم نشد که چه اتفاقي در رابطه دو کشور رخ ميدهد. آنچه مشخص است اين است که ترکيه از اين قتل براي منافع ملي خودش استفاده ميکند. درهرحال قتل يک روزنامهنگار در جهان فعلي يک موضوع حيثيتي و حقوقبشري است و کشورهاي توسعهيافته نسبت به اين موضوع واکنش دارند. بله، اما حقوق بشر نه مسئله اردوغان است، نه مسئله ترامپ. حقوق بشر در دنياي سياست و قدرت، اولويت اصلی نيست. در ارتباط با عربستان مسئله اصلي آمريکا نه حقوق بشر، بلکه حفظ ثبات امنيتي اين کشور است. براي ترکيه نيز تأمين منافع، مهمترين اولويت است. ميدانيم که ترکيه با کارنامه قتلهاي فاعل مجهول در مسائل حقوقبشري کارنامه روشنتري از عربستان ندارد. ترکيه بزرگترين زندان خبرنگاران بوده و در رأس کشورهايي است که به ايجاد محدوديت براي رسانهها پرداخته است. آنکارا يا واشنگتن در موضوع قتل خاشقجي حتي از منظر مسئله حقوقبشري بهگونهاي وارد نميشوند که اين حادثه رابطه آنها با رياض را به شکلي بحراني کند که قابلترمیم نباشد. دقت کنيم مواضع و واکنشهاي رخداده خصوصا از سوی محافل سياسي بيشتر براي پاسخگويي به هيجانات و احساسات افکار عمومي است. بخش بيشتر تحريکات احساسات عمومي امري مديريتشده براي چانهزنيهاي اقتصادي است. دراينباره ترکها استاد شناخت موقعيتها و استفاده از فرصتهاي آن براي تأمين منافع خويشاند. يقينا در آينده روشن خواهد شد که چگونه در جريان رسيدگي به قتل خاشقجي، ترکها منافع اقتصادي خود را تأمين کردند. قتل خاشقجي يک قتل سياسي و برنامهريزيشده است که به بخشي از حاکميت عربستان مرتبط است. اين قتل را در آينده به بخشي از حاکميت يا نيروهاي خودسر منصوب ميکنند و بر آن سرپوش گذاشته و گناهکار و بيگناهاني را محکوم ميکنند اما اين قتل موضوعي نيست که رابطه رياض- واشنگتن یا آنکارا- رياض را برهم بزند يا دچار مشکل ساختاري کند. برخي رسانهها و تحليلگران ما خيلي هيجانزده موضوع را بررسي کردند و گفتند که اين موضوع عربستان را دگرگون ميکند؛ اينگونه نيست. ممکن است رياض هزينه سنگيني بپردازد اما اينکه روابط استراتژيک عربستان با غرب دچار چالش جدي شود، بعيد است. در صحبتهايتان گفتيد که موضوع قتل خاشقجي براي ترکيه يک تهديد نيست و فرصت است و معلوم است که در حال استفاده مناسب از اين فرصت هستند. شما در ادامه صحبتتان گفتيد که ايران هم ميتوانست از اين موضوع براي منافع ملي خودش استفاده کند. چطور؟ وقتي ما يک سر طيف نيستيم، چگونه ميتوانستيم از اين ماجرا به نفع منافع مليمان استفاده کنيم؟ اين موضوع به سياستهاي اعمالي و اعلامي يک کشور برميگردد. منظورتان از اين دو سياست چيست؟ در بخش اعلامي رسانهها خيلي به موضوع پرداختند و برخي حتي با ادبيات براندازانه درباره عربستان صحبت کردند. در رسانههاي دنيا حتي اگر به عربستان انتقاد کردند، به همه حاکميت نتاختند بلکه بخشي از حاکميت را مسئول اين عمل دانستند اما در رسانههاي ايران، اين موضوع بهانهاي شد براي اينکه به کل عربستان بتازند. موضوع قتل ناراضي سعودي حتما محکوم است اما با توجه به معضلات عديده روابط تهران - رياض اينگونه به عربستان تاختن ميتواند راههاي آينده براي ترميم روابط را مسدود کند. عربستان نه سلمان است و نه هيچ حاکم ديگري، عربستان کشور همسايهاي است که فارغ از اختلافات سالهاي اخير، ما ناچاريم دير يا زود به ترميم روابط با آن بپردازيم. اين ترميم روابط در جاهايي ميتواند تحقق يابد که کشوري دچار تنگنا و مشکل شده؛ مثلا يک خطاي سياسي يا خطاي راهبردي رخ داده باشد. ترکيه و آمريکا با رفتار کجدارومريز در قبال قتل خاشقجي براي عدول از آن و آينده روابط، نرخ تعيين ميکنند. اما در ايران رسانهها بهگونهاي به قتل خاشقجي پرداختند که ترميم روابط در آينده هم سخت خواهد بود. به اعتقاد من دنياي رسانه و جريان روشنفکري از موضوع قتل خاشقجي، نخواهد گذشت اما دنياي سياست که بر محور قدرت است، حتما از اين موضوع خواهد گذشت. يک يا دو سال ديگر موضوع قتل خاشقجي از عامل تنظيم روابط آنکارا- رياض يا رياض و واشنگتن خارج خواهد شد. ما هم ميتوانستيم در اين موضوع ورود کنيم؛ به شکلي که از شدت و حدت سياست اعلاميمان ميکاستيم. ما بايد کمتر با رسانههاي جهاني همراه ميشديم، در شرايط فعلي که عربستان تحتفشار است، نبايد اين فشار مضاعف را وارد ميکرديم. سالهاي آينده ترکيه و عربستان وارد ماهعسل ميشوند و بعد ما ميمانيم و همان عربستان و اختلافات گستردهاي که داريم. اما افکار عمومي داخلي اين را نميپذيرفت که ما در اين شرايط با عربستان همراهي ميکرديم. به نظر شما پذيرفتنی بود؟ ما که در بسياري موارد در اتخاذ سياستهايمان دنبال رعايت اصول و قواعد بينالمللي نيستيم، خب چرا اينجا دنبال اين هستيم که چنين موضعي بگيريم. عربستان يکي از همسايگاني است که بهشدت با ما اختلاف دارد؛ درحاليکه اختلافات ترکيه با رياض راهبردي نيست. نبايد با توجه به اختلافات موجود در منطقه به آن عمق بيشتر ببخشيم. ايران و عربستان بايد هويت غالب شيعه و وهابيت همديگر را بپذيرند و به ترميم روابط بپردازند. در سوريه، ايران و ترکيه با هم جنگ نيابتي کردند. ايران در قالب مستشار و ترکيه بهعنوان حامي تسليحاتي و کمک به داعش عمل کرد. در يمن هم جنگ نيابتي ايران و عربستان در جريان است. بالاخره اين جنگ نيابتي کجا بايد خاتمه يابد. اگر نتوان به اين روند پايان داد، اين مسير ميتواند در آينده نزديک به جنگ واقعي منجر شود. بر اساس اين استدلال خيلي نميتوان منتقد سکوت يا واکنش ديرهنگام مقامات جمهوري اسلامي به موضوع قتل خاشقجي بود؟ من معتقدم در کل عرصه سياست خارجي بايد منافع مليمان را تأمين کند. اگر بخواهيم آرماني عمل کنيم، به همان اندازه که نسبت به علويان سوريه حساس هستيم، راجع به اويغورهاي چيني و چچنها هم بايد حساسيت داشته باشيم. در نظام بينالملل و دنياي سياست که متکي بر قدرت است، بايد واقعگرا بود. اين را بايد به روابط با عربستان و دنيا تعميم دهيم. اگر محور تمام اين مواضع تأمين منافع ملي است ما ميتوانستیم مثل ترکيه، از اين موضوع براي ترميم روابطمان با عربستان استفاده کنيم. اردوغان در پايان سخنرانياش پادشاه عربستان را خادمالحرمين خطاب ميکند؛ خيلي محترمانه. ترکها بازي سياسي را در جهان فعلي ياد گرفتهاند. ما بايد رقابتهاي آشکار و پنهان و تنگکردن فضاها عليه ايران را متوجه شويم. ترکيه با آگاهي از فضاي بينالمللي و با اصل قراردادن منافع خود در جريان قتل خاشقجي نمايش يک دولت و رسانه کارآمد را از خود ارائه داده و ما نيز بايد اساس را تأمين منافع قرار دهيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.