ترویج علم و روز ملی سنگواره
عرفان خسروی- دیرینهشناس
امروز، سوم آبان، دومین روز ملی سنگواره در ایران است. سال گذشته این روز به همت انجمن دیرینهشناسی ایران نامگذاری و معین شد تا میعادی باشد برای ملیشدن دانش دیرینهشناسی در ایران. شاید مهمترین کارکرد چنین روزی ایجاد حساسیتی علمی میان مردم کشور نسبت به سنگوارهها باشد؛ کاری از جنس ترویج علم. در این یک سال بهعنوان دیرینهشناسی نهچندان پرکار، بارها شاهد علاقه و پیگیری مردمان علاقهمند نقاط گوناگون کشور بودم که یا سنگوارهای در نزدیکی محل زندگی خود یافته بودند و میخواستند آنگونه که شایسته است آن را به دست اهل فن بسپارند، یا اگر آن سنگواره از نوعی بدیع و تازه نبوده، برای اینکه آن را نزد خود نگاه دارند، خواستند اول نظر متخصصی را جویا شوند؛ مبادا پنهانکردن گنجینهای که به دست آوردهاند، ثلمهای به پیشرفت علم دیرینهشناسی در کشور وارد کند. این برخوردهای آگاهانه اخیر، با آنچه در ۱۷-۱۸ سال گذشته بسیار برای من و همکارانم رخ داده بود، تفاوت داشت و همین نشان میدهد باید به مردم علمجوی میهن و دوستان انجمن دیرینهشناسی دستمریزادی حسابی بگوییم و امیدوار باشیم روند عمومیسازی توجه علمی به سنگوارهها، همچنان رو به رشد باشد. اما چگونه میتوانیم در این مسیر پیشتر برویم؟
نگاهی به کارنامه سال اخیر برخی نهادهای علمی و ترویجی در کشور میتواند الگوی خوبی برای همه ما باشد. مثلا موزه علوم ایران یکی از درخشندهترین کارها را در این حوزه در سال اخیر انجام داد و با برگزاری رویدادی تابستانی به نام «آب، باد، خاک، آتش و عنصر پنجم» همزمان توجه بسیاری از بازدیدکنندگان پرشور تابستانی را به موضوع محیط زیست، حفاظت از زمین، آب، انرژیهای نو و بسیاری موضوعات جذاب و مهم دیگر جلب کرد. شاید پرطرفدارترین بخش این رویداد، جایی بود که هر روز بچههای مشتاق در دل محوطه ماسهها، به جستوجوی ۳۰-۴۰ انگاره و قالب (مصنوعی اما طبیعینما) از اقسام سنگوارههای جانوری و گیاهی میپرداختند؛ سپس سنگوارهها را با دفترچههای راهنما مقایسه و شناسایی و ردهبندی میکردند؛ در نوار ۴۵متری زمان (که نماینده بیش از چهارونیم میلیارد سال تاریخ زمین بود) قدمت سنگوارههای خود را مییافتند و سرانجام به پرسشهایی مختصر و علمی درباره سنگوارههای خود پاسخ میدادند تا برنده آنچه شوند که خود جستهاند. در بخشهای دیگر این نمایشگاه بچهها قالبگیری از سنگوارهها را تجربه میکردند، با چگونگی تشکیل سنگوارهها و انباشت لایههای زمین آشنا میشدند و ردپای حیوانات گوناگون از انواع پرندگان و پستانداران امروزی تا دایناسورهای گوشتخوار و گیاهخوار را در قسمت دیگری از محوطه، روی ماسههای نرم قالب میزدند و مقایسه میکردند. سرانجام برنامه هر روز به سخنرانی یا در حقیقت «نقالی علمی» طبیعیدانی ختم میشد تا بچهها (و بزرگترها) چگونگی درآمدن به قامت طبیعیدانهایی مثل جانورشناسان و دیرینهشناسان را از نزدیک ببینند و بشنوند. حسن این رویداد این بود که نشان داد دانش دیرینهشناسی چگونه در تاروپود علوم طبیعی دیگر، بهویژه دانشهای محیط زیستی درآمیخته و البته جذابیتهای هرکدام از رشتههای علوم طبیعی، چگونه ما را به حوزههای دیگر نیز هدایت میکند. در سال پیش رو، از این قبیل رویدادها بیش و بیشتر باد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.