وضعيت «خانه وارطان» در هالهاي از ابهام
فرانک آرتا
دور از واقعيت نيست که هر روزه از بین آدمهاي فراواني که براي انجام کارهاي شخصي خود وارد خيابان فلسطين شهر تهران ميشوند، قبل از نيمگردش به خيابان انقلاب، توجه يک يا دو نفرشان به سمت «خانه»ای زيبا جلب شود. شايد آنها در ميان انواع و اقسام ساختمانهاي بيقواره اطراف، فقط با کمي توقف مقابل اين خانه منحصربهفرد، از سرِ کنجکاوي از خود بپرسند که اينجا کجاست؟! براي پاسخ به اين شهروند پيگير، بايد گفت اين «خانه» که در منطقه شش قرار دارد، يکي از ايستگاههاي مکاني، تاريخ تحول هويتي شهر تهران است که «خانه وارطان» نام دارد. قدمت اين خانه به حدود 60 سال پيش برميگردد. معمار آن، وارطان يوهانسيان، هموطن تبريزي ارمنيتبار بود که با طراحي آن به گفتمان عبور از سنت به مدرنيته تجسم بخشيد و «تهران» را هم از تغيير و تحولات جهان بينصيب نگذاشت. او آرشيتکت دوران تحول معماري تهران بود که با ساخت چنين بنايي سرآغاز «ورود مدرنيته» را بهشکل عملي کليد زد. البته خدمات و خلاقيت او فقط به اين بنا محدود نميشد...؛ قبل از هر چيزي بايد گفت اين ساختمان در گذر زمان مشمول فرسايش و بيتفاوتي انواع و اقسام مديران شهري شده بود. تا اينکه از دو سال گذشته پروژه احياي اين ساختمان کليد خورد. اصل ماجرا از اينجا آغاز شد که وزارت مسکنوشهرسازي وقت، بهمنظور تحقق اهداف خود که همانا توجه و نگاه جديد به فضاي شهري بود، اين ساختمان را از شخصي به نام دکتر تفضلي خريداري کرد. بعد از آن بهدليل کارآمدي فروشگاههاي زنجيرهاي «شهرکتاب» به عنوان اولين برند فرهنگي موفق در ايران، کار مرمت و بهسازي بنا را به مهدي فيروزان، مدير عامل «شهرکتاب» واگذار ميکند. پس از اين دعوت، فيروزان و همکارانش طرح احياي اين ساختمان را به وزارت مسکنوشهرسازي ارائه ميکنند. استقبال از اين طرح بهقدري بود که قرار شد عملياتيشدن چنين طرحي علاوه بر اين خانه، روي 50 بناي مشابه در سراسر ايران اعمال شود. طرح يک ماه بعد از ارائه، يعني ارديبهشت 1396 به تصويب رسيد و بلافاصله کار مرمت و احيا آغاز شد. فيروزان نام بنا را به ياد معمارش، «خانه وارطان» گذاشت؛ سنتي حسنه که از سوي يک مدير بخش خصوصي تحقق يافت. درحاليکه مديران دولتي «صداوسيما» با وجود اينکه «شهرک سينمايي» در بدو پيدايش از سوی زندهياد «علي حاتمي» تأسيس شده بود، اسم آن را مزين به نام «غزالي» کردهاند؛ بيدليل و غيرمرتبط! مهدی فيروزان، مدير خانه «وارطان»، درباره روند مرمت بنا به «شرق » گفت: «روزي که ما خانه را تحويل گرفتيم، بهدليل قدمت و مرمت اوليهاي که دوستان خوب در صبا کرده بودند، خيلي کار داشت. بنابراین کار مرمت و نوسازي طبقه همکف و حيات و متراژي حدود هزارو 200 مترمربع را از نو شروع کرديم. به اين معني که قبل از اضافهکردن هر فضايي، سعي کرديم ايرادهای فني ساختمان را مرتفع کنيم. مثلا به جاي اينکه لوله فاضلاب به چاه فاضلاب منتهي شده باشد، به پي ساختمان نفوذ کرده بود. با ادامه چنين روندي بدون شک پي ساختمان بعد از چندين ماه به دليل رطوبت بالا فرو ميريخت! يا به دليل جايگيري غلط يکي از لولههاي فاضلاب، ديوارههاي بدنه چاه درگير شده و چاه در شرف ريزش بود! و از همه بدتر اينکه محل تردد بازديدكنندگان روي همان نقطه قرار داشت و هر آن مردم را با خطر فرورفتن درون چاه تهديد ميکرد و البته خوشبختانه همه اين مشکلات مرتفع شد يا برق خانه قديمي و فاقد کنتور بود. يکی از کارهاي ما برقکشي به شيوه جديد بود و خانه مجهز به برق سه فاز و کنتورهاي پيشرفته شد». براي مرمت و احياي اين بنا از معماران مجرب و زبده ايراني دعوت شد. همه اين بازسازيها را دکتر عليرضا بهزادي و دکتر ليلا عراقيان که از معماران و طراحان «پل طبيعت» هستند، صورت گرفت. سپس دکتر امير انوشفر که از معماران بنام ايراني هستند، با تيم همراهشان طرح شهرکتاب براي خانه وارطان را طراحي و اجرا کردند. همچنين احسان پورنجاتي، معاون برنامهريزي و ارتباطات «خانه وارطان» درباره فضاهاي ايجادشده در اين خانه به «شرق» گفت: «بعد از ترميم ساختمان خانه و اينکه خيالمان راحت شد که مشکلي از نقطه نظر امنيت و خرابي در بنا وجود ندارد، وارد فاز بهروزرساني شديم و مديران و معماران اين پروژه درنهايت خلاقيت طرح آقاي فيروزان را اجرا کردند. مثلا خانه، زيرزمين جالبي داشت که به گالري تبديل شد. فضاي گلخانه به گلفروشي زيبايي تغيير يافت يا طبقه بالاي ساختمان به «سراي گفتوگو» تبديل شد تا فضايي براي برگزاري کلاسها و کارگاه آموزشي باشد يا کلفتخانه به آشپزخانه تبديل شد که همانا به زبان امروزي و جوانپسند «کافهتريا» است. اين فضا در مجاورت کتابفروشي شد «کافه کتاب»؛ پيوند ميمون کافه و کتاب. فضايي از خانه که ديوارهاي نقاشيشده داشت، به «آرتشاپ»، گاراژ خانه به «خانه موسيقي» (music house) تبديل شد». • آغاز بحران بعد از اعمال تغييرات و بهسازي ساختمان، اين بنا توسط عباس آخوندي، وزير وقت مسکن و شهرسازي افتتاح شد. در واقع خانه وارطان، اول روز جمعه يازدهم اسفند با افتتاح نمايشگاه نقاشي راهش را آغاز کرد. نمايشگاه خانه با آثاري از مرتضي پورحسيني، محمد پيريايي، وحيد چماني، مهرداد ختايي، سلمان خوشرو، مرتضي خسروي، مهدي شاهزاده، محسن فولادپور، مسعود کشميري، مريم کوهستاني، ايمان ملکي و داوود موسوي افتتاح شد و تا 20 فروردين 1397 ادامه يافت. با فعالشدن بخشهاي مختلف اين بناي فرهنگي که ديگر بازوي فرهنگي «شهرکتاب» شده بود، بازديدکنندگان آن روزبهروز افزايش مييافت. اما حرکت فرهنگي «خانه وارطان» دولت مسجل بود. چون با بحراني با عنوان «مزايده» مواجه شد، اما داستان «مزايده» از سوي چه کساني و چرا آغاز شد. براي رسيدن به پاسخ موضوع را با مهدي فيروزان در ميان گذاشتيم. او پاسخ داد: «داستان مزايده اخيرا اتفاق افتاده است. اما قبل از آن مشکلاتي وجود داشت». مهدي فيروزان در برابر اين پرسش که «چه کساني به شما پيشنهاد احياي خانه وارطان را دادند» گفت: «روزي دخترم به من گفت بابا شهرکتاب دارد پير ميشود. چرا نسل جوان را به کار نميگيري؟ همانهايي که بهاصطلاح دي.ان.اي شهرکتاب را دارند. اين کار تو و شهرکتاب را از پيرشدن نجات ميدهد. به نظرم دخترم به نکته مهمي اشاره کرده بود. دست بر قضا اين تلنگر تقارن پيدا کرد با دعوت (دکتر ايزدي) معاونت وقت وزارت مسکن از بنده درخصوص احياي خانه وارطان. من بعد از بازديد متوجه پتانسیل عالي خانه براي تبديلشدن به فضاي فرهنگي شدم. موضوع را با جوانان همراه در ميان گذاشتم. آنها ايدههاي عالي دادند و از دل آن به طرحي رسيديم که بهشدت مورد استقبال واقع شد. ما هم با عشق کار را دنبال کرديم و به قولي جوان شديم! براي به سرانجام رساندن پروژه دوميلياردو 700 ميليون تومان هزينه کردهايم». ظاهرا تغيير مديريتها درون وزارت مسکن و از سويي اختلافات ميان آخوندي و رئيسجمهور، پروژه خانه را دستخوش تغييراتي کرد. ظاهرا بنا بر خواسته مديران وزارت مسکن و طبق پيشنويس قرارداد، مديرعامل شهرکتاب در ازاي مالالاجاره، برنامههاي فرهنگي وزارت مسکن را بايد با استانداردهاي شهر کتاب برگزار ميکرد، اما در این ميان يک اتفاق مهم رخ داد؛ معاون وقت وزارت مسکن تغيير کرد. مديران جديد بهانه آوردند که طبق قانون براي واگذاري ملکهاي متعلق به دولت بايد مزايدهاي صوري برگزار شود. پس طبق اين سناريو فيروزان هم جزء مزايدهکنندگان قرار ميگيرد. مهدی فيروزان درباره جزئيات مزايده توضيح داد: «ما با گذاشتهشدن مزايده مشکلي نداشتيم، اما روزي که قرار بود مزايده برگزار شود، به محل مورد نظر مراجعه کرديم؛ اما کسي به ما گفت مزايده به هفته آينده موکول ميشود، درصورتيکه به ما خبر نداده بودند و طبق قوانين مزايده در صورت اضطرار بايد از طريق همان کانالهايي که زمان مزايده تعيين شده، تغيير روز آن نیز اطلاعرساني شود! که چنين اتفاقي نيفتاده بود. قبل از آن هم مدتي شاهد بوديم وزارت مسکن آقايي را فرستاد تا در طبقه سوم خانه مستقر شود تا هر برنامهاي با آنها چک شود». با کمي تأمل پاسخها ظاهرا برخي از مسائل مورد توجه قرار نگرفته است، از جمله اينکه مگر آيا از «شهرکتاب» دعوت نشده بود که اين پروژه فرهنگي را به سامان برساند، پس نظارت وزارتخانه چه معنايي دارد. دوم اينکه آيا وزارت مسکن طبق قانون ميتواند وارد کارهاي فرهنگي شود. مجوز برگزاري برنامههاي فرهنگي- هنري در يد وزارت ارشاد است. سوم اينکه آيا کسي که خودش پيمانکار پروژه است و ايدهاي را ارائه ميکند، طبق قانون امکانپذير است که خودش در مزايدهاي، ايدهاش را دوباره خريداري کند؟ در ضمن اگر مسئولان وزارت مسکن به هر دليلي به همکاري با «شهر کتاب» علاقه ندارند، آيا همانگونه که روز اول با احترام از مدير بخش خصوصي شهر کتاب دعوت به کار کردند، نميتوانند با همان احترام او را از اين پروژه بدرقه کنند؟ و اما چرا در روز استعفاي عباس آخوندي از وزارتخانه، زمان برگزاري مزايده قطعي ميشود؟! و... . به هر حالت حدود چهار، پنج ماه است که «خانه وارطان» دچار التهاب شده و منتظر پاسخ قطعي هستيم. مزايده بسيار مغشوش است و وکيل شهر کتاب سرگرم تدوين لايحه شکايت به بازرسي کل کشور است. از بداخلاقي، عهدشکني، فرصتطلبي و از خانهاي که امروز سرپا و زيبا شده، تفاوت حرف با عمل همه و همه به من احساسي ميدهد که وزارت راه و شهرسازي من را اغفال کرده که جرم بزرگي است. ظاهرا صبر کردند تا شهرکتاب ميلياردها هزينه کند و خانه وارطان را به فضاي عمومي براي جوانان تبديل کند، آن وقت آن را پس بگيرند و به هرکس که ميخواهند بسپارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.