|

درباره اجرا از متون استاد‌محمد

«گل یاس» شد پیوندان «عکس خانوادگی»

روزبه حسینی. کارگردان

من سه نمایش از استادمحمد را به صحنه آورده‌ام که در همه اینها خواسته‌ام شیوه اجرائی مدنظر خودم را ارائه کنم. نمایش‌نامه «عکس خانوادگی» نوشته شادروان محمود استادمحمد را برای اولین‌بار و در زمان حیاتش روی صحنه بردم. نمایشی که خرداد سال ۸۱ در تئاتر پارس خیابان لاله‌زار که آخرین روزهای فعالیتش را سپری می‌کرد، اجرا شد. محمود استادمحمد سوژه‌ای از یک قاتل زنجیره‌ای -افرادی مانند سعید حنایی در شهر مشهد- ذهنش را مشغول کرده بود و مرتب راجع ‌به آن حرف می‌زدیم. اینکه این قاتل به طرز فجیعی زنان خیابانی را که از طریق تن‌فروشی ناگزیر امرارمعاش می‌کردند، می‌کشت. مدت‌ها قصد داشت آن را روی کاغذ بیاورد و بنویسد. فکر می‌کنم هنوز پنج، شش صفحه آخر را ننوشته بود که نمایش‌نامه را به من داد تا بخوانم. اسم اولیه‌ نمایش، «مرا ببین» بود. وقتی خواندم، دیدم چه فضای هولناکی دارد. قاتل‌های نمایش‌نامه او گروه‌هایی افراطی بودند که فکر می‌کردند به عقیده خودشان قرار است جامعه را پاک کنند و ماجرا مربوط به زنی بود که این گروه افراطی قرار است او را به قتل برسانند؛ زنی که شوهری دارد که به‌ نقل از دیالوگ خود استادمحمد می‌گوید این شوهرم نیست، گلدانم است که درواقع اشاره به زندگی گیاهی همسرش می‌کند. نمایش‌نامه قرار بود تمام شود و صحبت این را کرده بودیم که من بعد از نمایش «سهراب، اسب و سنجاقک» متن «عکس خانوادگی» را کار کنم؛ اما بعد از مدتی یعنی در اواخر سال ۸۰ استادمحمد با بازیگرانی خواست این متن را کار کند. البته در حد دورخوانی و تمرین باقی ماند؛ چون محمود کلافه شد و متن را کنار گذاشت و البته به‌هیچ‌وجه و هیچ زمان کار به جایی نرسید که مثلا شورا با اجرای نمایش مخالفت کند. بعدها همچنین اتفاقی برای محمود درباره این نمایش نیفتاد. آن‌ موقع توانستم متن را از او بگیرم و تازه کلی غر زدم که این متن برای من بود از ابتدا و...! متن را کامل خواندم و چند روزی با آن کلنجار رفتم و در نهایت به استادمحمد گفتم به اعتقادم این نمایش‌نامه تک‌اجرائی نیست و باید پیوندان داشته باشد. پرسید پیوندانش چیست؟ گفتم «گل یاس» که آن هم نوشته محمود استادمحمد است؛ یعنی نمایش‌نامه «گل یاس» استادمحمد شد پرده یکم نمایش من و پرده دوم شد «عکس خانوادگی». یعنی «گلیِ» نمایش گلِ یاس، می‌شد زنِ روسپی پرده دوم عکس خانوادگی که استادمحمد بسیار این ایده را پسندید. خود استادمحمد هم معتقد بود که عکس خانوادگی نمایش‌نامه مطلق و کاملی نیست؛ یعنی باید با نور و موسیقی و صحنه فضاسازی کار می‌کردی و در سکوت‌های طولانی و اکت‌های حساب‌شده، تکاملش می‌دادی که لاله‌زار به ‌خاطر مخاطبش جای مناسبی برای این فضاسازی‌ها نبود. ما این نمایش را ۴۵ شب اجرا کردیم که پنجشنبه و جمعه‌ها دو‌اجرائی می‌شد و در این روزها اصلا جای سوزن‌انداختن نبود. قضیه «دو نمایش با یک بلیت» در تاریخ لاله‌زار وجود داشت که تماشاگر برای دو نمایش یک بلیت بخرد. برای «عکس خانوادگی» هم درواقع ۵۰۰ تومان می‌داد و دو تئاتر می‌دید. ما مخاطب لاله‌زار را به چالش جدی کشیده بودیم؛ چون آن‌ موقع لاله‌زار و تئاتر پارس داشت تعطیل می‌شد. ایده این بود که من این تئاتر را در پارس و خانم معصومه تقی‌پور دو متن از محمد چرمشیر را در تئاتر نصر اجرا کنیم و به آن بهانه بتوانیم آقای الویری که آن زمان شهردار تهران بود و اعضای کمیسیون فرهنگی مجلس مانند خانم راکعی و اعضای شورای شهر و... را دعوت کنیم برای اینکه بیایند و کار شسته‌رفته‌ای در لاله‌زار ببینند و درنهایت بتوانیم برای بازسازی و حفظ سالن‌های تئاتر خیابان لاله‌زار بکوشیم. نمایش «دیوان تئاترال» را هم سال 95 در تالار سنگلج کار کردم. این متن زبانی روان، شاعرانه و آهنگین دارد و می‌توانست بهترین امکان را برای شیوه اجرائی مدنظرم فراهم کند که اجرائی متفاوت از اجرای زنده‌یاد محمود استادمحمد داشته باشم. نکته‌ای که در همه کارهایم دنبال کرده و می‌کنم، این است که به دنبال شکل ایرانی از تئاتر رابرت ویلسون بوده و هستم. برای من در تئاتر، موسیقی و تصویر در کنار هم بوده است؛ به شرط اینکه همواره تئاتر را داشته باشیم و موسیقی و تصویر به کنسرت نینجامد. فضاسازی در تئاتر به همان اندازه که اندیشه و باقی اجزای نمایش مورد اهمیت و اولویت قرار دارد، باید اهمیت داشته باشد. به‌همین‌دلیل سعی می‌کنم در آثاری که می‌نویسم یا برای اجرا انتخاب می‌کنم، موسیقی کلمات و متن اجازه کار در ساخت فضای موسیقایی نمایش را بدهد که فضای تازه بصری را برای تماشاگر ایجاد و لایه‌های حسی اثر را به تصویر تبدیل کنم. من برای اجرای این اثر از ابتدا به تماشاخانه سنگلج فکر کردم؛ زیرا در درجه اول برای نشان‌دادن فضاهای خیال‌انگیز «دیوان تئاترال» نیاز به صحنه قاب عکسی داشتیم. همچنین زنده‌یاد استادمحمد با اجرای «آسیدکاظم» در تماشاخانه سنگلج به تئاتر ایران معرفی شد و بسیاری از تئاتری‌های ما کار خود را از این سالن شروع کردند. من نیز همان‌طور که به کارگاه نمایش دلبستگی دارم و درباره آن پژوهش کرده‌ام، برای تماشاخانه سنگلج نیز ارزش و جایگاه بالایی قائل هستم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.