|

انتشار ۲ نمایشنامه از محمد رضایی‌راد

بازی را نزیسته‌ام

«بازگشت به خان نخست» و «هشتمین خان» نام دو نمایشنامه از محمد رضایی‌راد است که به‌تازگی در قالب یک کتاب در نشر بیدگل منتشر شده است. رضایی‌راد این دو نمایشنامه را سال‌ها پیش نوشته بود، اما اینک به‌تازگی در قالب کتاب منتشر شده‌اند. البته «هشتمین خان» سال 1379 در مجله نمایش به چاپ رسیده بود و اولین‌بار در آذر و دی سال 1382 در تالار نو تئاتر شهر روی صحنه رفته بود. «بازگشت به خان نخست» نیز نخستین‌بار در دی‌ماه 1384 در تالار قشقایی اجرا شده بود. رضایی‌راد در هر دو نمایشنامه سراغ شخصیت‌های شاهنامه رفته و روایت خود را براساس این شخصیت‌ها ساخته است. در «بازگشت به خان نخست» با دو روایت موازی روبه‌رو می‌شویم که مکمل یکدیگرند. از سویی با پهلوانی با نام «برزاگ» روبه‌روییم؛ پهلوانی تنومند که معلق میان زمین و آسمان افتاده است. از سوی دیگر، با زنی بداقبال با نام گردیه روبه‌رو می‌شویم. داستان زندگی این دو شخصیت به موازات هم روایت می‌شوند و گاهی در هم می‌شوند و یکدیگر را قطع می‌کنند. در بخشی از این نمایشنامه از قول گردیه می‌خوانیم: «و حالا که خوابیدی صداها می‌آید، صدای کدخدا و شهربان و سپاه‌دار و دادور... که می‌آیند و سپاهی گریزان را به غار می‌جویند؛ و تو داری خواب سنبله‌ها را می‌بینی که می‌ریزند سرت، و کشان‌کشان می‌برنت، و می‌بندنت به تخت‌قاپو (به گوشه قالی اشاره می‌کند.) اینجاست، این گوشه، که دارند روغن داغ می‌کنند و کاه می‌آورند؛ و اینجا... این دومی را ببین که سرش را تراشیده‌اند، و وارونه بر خر لنگ نشانده‌اند، و از این کوره‌راه می‌برند که می‌رفت تا پای چشمه، و تو آنجا اول‌بار برایش شاخه‌گلی پرتاب کرده‌ بودی... و این پاره‌گل‌ها که می‌بینی، سنگ‌هاست که می‌بارند. من شنیدم که آقای شهربان گفت ای گردیه‌ی... نمی‌دانم چی... این پاره‌سنگ‌ها، تنها مشتی است از آن سنگ‌های خارا که بر تو می‌بارند، به روز داوری (رو به نور) من همه را شمردم، 48 دانه سنگ بود، 13 تا کوچک و مابقی به قاعده. آن‌ها را اینجا حساب می‌آورند؟ خب مگر نگفتید اینجا همه‌چیز تا دانه آخر حساب است؟... بعد آن‌وقت اینجا هم پناه‌دادن سرباز فراری مکافات دارد؟... نچ چه مکافاتی... آخر من کاغذپاره‌اش را نجسته‌ام... لابد نیست دیگر... ها؟... تازه پاره‌گل‌ها هم بودند که نگفتم و تپاله گاو و سرگین خر... که اینجا نکشیدم». «هشتمین‌خان» نمایشنامه‌ای کوتاه در یک صحنه است که رستم و اسفندیار شخصیت‌هایش هستند. در بخشی از این نمایشنامه از قول رستم می‌خوانیم: «...هیچ نمی‌گویم؛ اما کسی آیا حکایت مرا خواهد گفت؟ این نقل آخرین را... نه چون آن دستان‌های موزون که به گاه بزم و رزم بخوانند؛ دهقان در یاد بسپرد و دستان‌سرا بسراید. آن همه هیبت و شکوه در آن فراز می‌گذشت. این بن تاریک اما نقل دیگری دارد و نقال دیگری می‌خواهد. که خواهد دید مرا چنین، در این تیرگی و سکوت؟ هراسم را که خواهد دید و گریه‌ام را که خواهد شنید؟ این نقش دیگری است از رستم که به دستان نمی‌سرایند و به یاد نمی‌سپرند و به نقل نمی‌گویند. این خان هشتم است که هیچ‌کس نمی‌سرایدش، نمی‌بیندش، هیچ‌کس... نه...، نه، هیچ نمی‌گویم... هیچ... این، پاک به کردار بازی است، نطعی چنین عریان و طلحکی که رسم بازی نمی‌داند، هیچ نمی‌داند. نه هیچ نمی‌دانم. در آن فراز چه می‌گذرد، زواره و فرامرز کجایند؟ من هنوز نمرده‌ام. گم شده‌ام. زال تدبیری بیندیش!... من درد می‌کشم، رودابه وردی بخوان، طفل گمشده‌ات را دریاب. کجایند تبار دربه‌درم؟ گویی به چشم می‌بینم دودمانم را که به اسارت می‌برند نوآیینان، زال دست‌بسته و رودابه گیسو به خاک فروهشته. آه، زواره بر خاک و تهمینه بر باره هَیون... زابل، زابل، آی خاک زابل! شن‌باد شو! سیستان زمردنشان من! شهر پهلوانان به خاک درغلتیده! روی فروپوش! به خاک فرو رو! بگذار از تو هیچ نماند!... هیچ از هیچ نماند!...» اگرچه «بازگشت به خان نخست» و «هشتمین خان» دو نمایشنامه مستقل و مجزا از هم هستند اما در نقطه‌ای با هم ارتباط پیدا می‌کنند و همین ارتباط است که باعث شده این دو کنار هم منتشر شوند. در توضیحات پشت جلد کتاب درباره پیوند این دو اثر آمده: «در جایی پهلوان یکی از این دو نمایش می‌گوید: و من هنوز بسیار است که نزیسته‌ام، درد را و ترس را، مهر و عشق را و بازی را نزیسته‌ام... و او برای آن‌که بزید این همه را که نزیسته است، می‌کوشد به خان نخست بازگردد، به زهدان آغاز، خان نخست اما در چرخه‌ای تباه باز به خان هشتم خواهد رسید، همان چاه تهی که پهلوان نمایش دیگر بدان درغلتیده است و بدین‌ ترتیب، این دو نمایش بی‌ربط پیوندی درونی با هم می‌یابند و کنار هم می‌نشینند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.