ناتوان بودن قدرتمندترین
خاویر سولانا*
گردهمایی سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد یکی از مهمترین رویدادها در تقویم دیپلماتیک بینالمللی است. اجلاس امسال هم طبق معمول در ماه سپتامبر، فهرستی طولانی از رهبران جهان را گردهم آورد، گرچه شاید دیگر نتوان بهراحتی از اصطلاح «رهبران جهان» استفاده کرد. رئیسجمهور یکی از قدرتمندترین کشورهای جهان روشن کرد که او هیچ علاقهای به درگیرشدن در حل مشکلات مشترک جهانی ندارد. متأسفانه او تنها نیست. برای ما که به همکاریهای بینالمللی بهعنوان یک جزء لازم برای جهانیشدن اقتصاد اعتقاد داریم، جلسات مجمع عمومی چشماندازی مبهم را به نمایش گذاشت. منافع کوتاهمدت برخی رهبران که اغلب از آن با عنوان «منافع ملی» یاد میشود، بیش از هر زمان دیگری از زمان پایان جنگ سرد یکی از عوامل افزایش روابط بینالملل بوده، اما ظهور پوپولیسم ملیگرایانه بیشتر نتیجه شکافهای شکلگرفته است تا علت آن.
جهانیشدن نیز مانند هر فرایند اقتصادیای، دارای یک بُعد توزیعی است و بهاینترتیب برای برخی گروهها، ناامیدی و سرخوردگی ایجاد میکند. در مرکزیت طیف سیاسی در غرب این تمایل وجود دارد که تأثیر افزایش نابرابری در داخل کشورها دستکم گرفته شود و بهجای آن به مزایای بازار آزاد و ادغام بازارها، مزایایی مانند کاهش بیسابقه و سریع فقر در جهان توجه شود. البته قابل درک است که همه با چنین استدلالی متقاعد نمیشوند. این فقط کالاها، خدمات و سرمایه نیست که در اقتصاد جهانی گردش پیدا میکند. ایدهها نیز در گردش هستند. بنابراین جهانیسازی نیز مانند دموکراسی، خود سبب آسیبپذیربودن خود میشود، زیرا مجموعهای از ابزارها را که میتوان از آنها برای تخریب خودش استفاده کرد، در اختیار مخالفانش قرار میدهد. ازاینرو، «ملیگرایی بینالمللی» که از سوی دونالد ترامپ و دیگر همراهان ایدئولوژیک او ترویج میشود، موجی از اضطراب و بیگانگی به راه انداخته که (به شکلی کمابیش تناقضآمیز) نبردی برای جهانیساختن گفتمان ضدجهانیسازی برپا کرده است. ترامپ در نطقش در مجمع عمومی سازمان ملل متحد اظهار کرد که «ما ایدئولوژی جهانیشدن را رد میکنیم و ما از دکترین وطنپرستی حمایت میکنیم». او از کشورهای دیگری مانند لهستان که رهبرانش پیرو او هستند ستایش کرد. اگر برزیلیها (در دور دوم انتخابات در 28 اکتبر/ 6 آبان) ژائیر بولسونارو، کاندیدای ریاستجمهوری راست افراطی، را انتخاب کنند، به موجی از پوپولیسم ملی میپیوندند که تهدیدی برای نهادهای چندجانبه در جهان است. بااینحال، جهانگرایی و وطنپرستی مفاهیمی ناسازگار نیستند. دمزدن ترامپ از وطنپرستی هیچ هدف دیگری جز تطهیر گرایشهای ملیگرایانه و بومیگرایانه خود او ندارد. تلههای لفاظانهای از این دست ممکن است گارد ما را باز کند، اما واضح است که دولت ترامپ نگران حفظ ظاهر خود نیز هست. مثالهای متعدد دیگری نیز وجود دارند. ترامپ در سازمان ملل متحد سعی کرد با دادن عنوان «واقعگرایی اصولی»، به سیاست خارجی خود رنگولعابی بدهد. واقعگرایی در روابط بینالملل، نظریهای است که دولتها را بهعنوان کنشگران اصلی و واحدهای تجزیهوتحلیل در نظر بگیرد و نهادهای بینالمللی و قانون بینالملل را عوامل فرعی تلقی کند. در این رویکرد، اصولی مانند حقوق بشر معمولا کنار گذاشته میشوند، هرچند کشورها ممکن است بهصورت گزینشی از آنها استفاده کنند تا منافع خود را پیش ببرند. این دقیقا همان کاری است که ترامپ میکند؛ وقتی از ایران انتقاد میکند، درحالیکه از تقبیح اقدامات مشابه در سایر کشورها سر باز میزند، ولی هیچ واقعگرایی که برای خود احترام قائل باشد، در مورد تهدیدها از جانب ایران نمیگوید، درحالیکه آنهمه با کیم جونگ اون تعارف میکند تا دیدگاههای قبلی خود در مورد کرهشمالی را کمرنگ و مخدوش کند. دولت ترامپ، چتر امنیتی را که برای این کشورها فراهم آورده، خود در معرض تردید قرار میدهد و حتی در اقدامات تجاری حمایتگرایانه (از کالاهای داخلی) خود از اینکه علیه آنها اقدام کند، ابایی ندارد (گرچه بهروزرسانی موافقتنامه دوجانبه با کرهجنوبی در روزهای اخیر تا حدی از تنشها کاسته است). این رفتار نگرانکننده در مورد سایر متحدان سنتی ایالات متحده مانند اتحادیه اروپا نیز در پیش گرفته شده است و نشان میدهد ترامپ تمایلی به همکاری ندارد. او هنگامی که به همکاری علاقه نشان میدهد هم بهندرت به اتحادهایی که با منافع استراتژیک کشورش سازگارتر است، کمک میکند. آنچه نگرانکننده است و باید دربارهاش هشدار داد، این است که ازبینبردن همکاریهای چندجانبه به معنای محکومکردن جهان به گرفتارشدن در مسائلی وجودی مانند تغییرات اقلیمی است؛ موضعی جاهلانه که دولت ترامپ در پیش گرفته است و به آن فخر هم میفروشد. اینکه ایالات متحده رهبری مانند ترامپ را برای خود برگزیده، یک پرسش واضح را برمیانگیزد: قدرت مسلط جهان بودن چه فایدهای دارد وقتی در مواجهه با بزرگترین چالشهای جهانی، دولت آن کشور خود را به ناتوانبودن محکوم کرده باشد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.