گلآقای ملت ایران
گیتی صفرزاده. سردبير ماهنامه گلآقا
اول آبان امسال اگر نشریه «گلآقا» هنوز منتشر میشد، آغاز بیستوهشتمین سال انتشارش بود. در ایران معدود نشریاتی هستند که به این قدمت برسند. پرقدمتترین نشریه طنز از نظر طول زمان انتشار نشریه توفیق بود که البته در طول دوره 50 ساله انتشارش فرازوفرودهای فراوانی را بهناچار تجربه کرد و حتی در دورهای از شکل فکاهی خارج شد. مجله «طنز و کاریکاتور» هم که بیشتر محوریتش روی کاریکاتور است و تقریبا همزمان با هفتهنامه گلآقا شروع به کار کرد، هنوز با همت و پایداری جواد علیزاده منتشر میشود، اما یک نگاه حتی گذرا به صدسال اخیر که زندگی شهری و الزامات و اسباب آن در جامعه ایرانی رایج شد نشان میدهد که نشریات خصوصی و نهادها و سازمانهای مردمنهاد عمری طولانی نداشتهاند. اگر بخواهیم پا در کفش جامعهشناسان کنیم باید بگوییم یکی از عللی که باعث میشود شیوه اداره جامعه دموکرات و عاری از فساد شود، وجود همین نشریات مستقل و نهادهای مردمی پایدار است، چون این بخشها هم جریانساز هستند و هم مطالبهگر و همین باعث تغییرات اساسی، هم در بخش سیاسی و هم اجتماعی و هم فرهنگی جامعه میشود. از کفش جامعهشناسان که پا بیرون بکشیم با گروه دیگری مواجه میشویم که میگویند علت این ماجرا چیزی نیست جز اینکه ما ایرانیها روحیه کار جمعی نداریم و لاجرم هروقت پنج نفرمان برای کاری جمع بشویم، به سال نکشیده کارمان به اختلافنظر میکشد و بساط همه دستاوردهایمان میرود روی هوا. بعد از آن تازه ماجرا شروع میشود که اصلا این کار از اساس خوب بود، بد بود، آدمهای اهلش چهکسی بودند، نامردهایش کجا رفتند، چهکسی برد، چهکسی خورد و قس علی هذا. همین هفتهنامه گلآقا که هنوز فقط 15 سال از توقف انتشارش گذشته و هنوز بخش اعظمی از اعضایش زنده و سلامت هستند، دهها حرف ضدونقیض دربارهاش گفته میشود و هرکس روایتی دیگرگونه از آن دارد و جعلیات بسیاری هم درباره مطالبش وجود دارد. این یعنی علاوهبر اینکه نهاد و نشریه مستقل پایدار کم داریم، به تاریخنگاری مکتوب و مستند هم شکرخدا اعتقادی نداریم، اما اساسا گروهی هم هستند که میگویند این حرفها را که گفتی خودمان هم میدانستیم، چاره کار چیست؟ استاد بزرگواری داشتیم در زمان دانشجویی که قَسَمش برای درسخواندن ما دانشجوهای مات و متحیر این بود: «بهخاطر عِطر نان گندم درس بخوانید». مرتضی فرهادی که بهخاطر پژوهشهایش در زمینه مردمشناسی معروف است و کتاب ارزشمند «فرهنگ یاریگری در ایران» را نوشته، اعتقاد داشت که اتفاقا مردم ایران اهل کار دستهجمعی هستند و شاهد مثالش را هم دهها نمونه از فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی سنتی بین مردمان روستایی ایران میآورد. من در برابر حرف حق ایشان کاملا تسلیمم، فقط گمان میکنم مشکل ما این است که با همان روحیه جمعی قبیلهای وارد زندگی شهری شدهایم، لاجرم نهتنها مفاهیمی مثل هدف و منافع شهری و کشوری برایمان بیمعنی است، بلکه کلا قبیلههایمان را هم محدود به اعضای خانوادهمان کردهایم و در نتیجه به آهنگ خوش «هرکی به فکر خویشه» مشغول گذران عمر هستیم. در سالگرد انتشار گلآقا یاد مرحوم گلآقا بخیر که چقدر تلاش میکرد عنوان «گلآقای ملت ایران» را جا بیندازد، آن هم به این دلیل که حس ملتبودن را بینمان ایجاد کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.