|

عدالت جماعت‌گرایان و لیبرال‌ها

از میانه‌های دهه ۱۹۷۰ عده‌ای از نظریه‌پردازان سیاسی‌ بیرون از گفتار چپ با نقد دیدگاه‌های خاص لیبرالی کل ساختار لیبرالیسم و نظریه‌های سیاسی آن را به باد انتقاد گرفتند. این جریان مشخصا با انتشار کتاب «در پي فضيلت» (١٩٨١) نوشته السدر مک‌اينتاير و «ليبراليسم و محدوديت‌هاي عدالت» (١٩٨٢) نوشته مايکل سندل از درون ليبراليسم سر برآورد و دیری نپایید که به‌عنوان يکي از جدي‌ترين منتقدان ليبراليسم و نوليبراليسم مطرح شد. از چهره‌هاي ديگر این جریان مي‌توان به رونالد دورکين، چارلز تيلور و مايکل والزر اشاره کرد. جماعت‌گرایان بر این باور بودند که نظریه‌های لیبرالی بهای زیادی برای «فرد» قائل‌ است و نسبت به جایگاه «جماعت» و «اجتماع» در تحقق استعدادهای افراد بی‌توجه. جماعت‌گرایان با اشاره به تناقض ساختاری لیبرالیسم نشان دادند لیبرال‌ها در عین اینکه هرفردی را تشویق می‌کنند تا درون ساختاری سیاسی حق و خیر خود را تعریف و دنبال کند، اما از نقش مهمی که ساختار سیاسی در تعریف حق و خیر دارد می‌گذرند. تاکید بر سهم و نقش «جماعت» در مناسبات و ساختارهای سیاسی موجب شد این جریان به «جماعت‌گرایان» شناخته شوند. جماعت‌گرایان طرفدار نظام‌های دموکرات در دولت‌های لیبرال‌ و منتقد جدی فردمحوری لیبرالی‌اند. آنها تاکید دارند ضمن اندیشیدن به دولت ایده‌آل خود، باید کانون توجه را نه «فرد» بلکه «جماعت» درنظر گرفت. تاکید ایشان بر اهمیت نیروهای اجتماعی، جماعت و پیوندهای اجتماعی است که در ایدئولوژی‌های فردگرایانه لیبرالی غایب است. اختلاف جماعت‌گرایان با لیبرال‌ها طیف گسترده‌ای دارد: از وظیفه حکومت، آزادی، خیر عمومی، رابطه فرد و جامعه تا مبادی انسان‌شناسی، هستی‌شناسی و اخلاق. اما یکی از مهم‌ترین نقاط اختلاف حول مفهوم عدالت و برابری است. اوج این جدال نظری را می‌توان در نقد سندل و جماعت‌گرایان بر نظریه عدالت جان رالز، يکي از مهم‌ترين فلاسفه سياسي ليبرال، دید. سندل بر این باور است که نقاط ضعف رالز نشان‌دهنده نقايص کلي ليبراليسم است و در نتيجه اين نقاط ضعف فقط متوجه رالز نيست و درباره ديگر انديشمندان ليبرال نيز صدق مي‌کند. رالز در نظريه عدالت، درک اصول عدالت را به تصور خاصي از سوژه گره مي‌زند. جان رالز بسیار متاثر از کانت بود. سندل ديدگاه او را متکی به مباني جمع‌گرايانه‌اي مي‌داند که با اصول فردگرايي ليبرالي سازگاري ندارد. از نظر سندل، هم فرد اخلاقي کانت (که حاکم و داور اصول اخلاقي و اصل موضوعه عدالت است) و هم تصور رالز از افراد (که گزينش و توافق بر سر محتواي اصول عدالت را برعهده دارند) بر اين پيش‌فرض نظري استوار است که فرد و هويت او مي‌تواند از غايات، اهداف و آگاهي سوژه جدا شود. فرد استعلايي و اخلاقي کانت کسي است که صاحب اراده نيک است، به جز نيت انجام وظيفه به هيچ غايت و هدف ديگري نمي‌انديشد، در چنين وضعيتي اهداف، اميال و خواسته‌هاي فردي خويش را در نظر نمي‌آورد و مستقل و بيگانه از همه گرايش‌ها، اميال و اهداف فردي خويش به داوري درباره وظايف اخلاقي و وظايف حقوقي خويش يعني همان اصول عدالت مي‌پردازد. از نظر سندل، جامعه ليبرال اين دغدغه را دارد که شهروندانش تا حد ممکن در انتخاب اهداف و ارزش‌هايشان آزاد باشند. بنابراين بايد طبق اصولي از عدالت اداره شود که هيچ شيوه از پيش تعيين‌شده‌اي براي يک زندگي خوب را بر مردم تحميل نکند. او در نقد خود بر «نظريه عدالت» لیبرالی به محدوديت‌هاي ليبراليسم درخصوص مفهوم فرد مي‌پردازد و مساله‌ای مطرح مي‌کند فراتر از آنچه ليبراليسم از اجتماع تصوير کرده است. جماعت‌گرایان بر این باورند که در جامعه هر فرد عضو جماعت‌هايي است و بر اثر تعهداتي که اين جمع‌ها براي فرد به وجود مي‌آورند هويت فرد شکل مي‌گيرد و به اين طريق نقدي کثرت‌گرايانه از ليبراليسم مطرح می‌شود. در نظر جماعت‌گرایان، مشخصا تیلور و سندل، با مجموعه‌ای از اهداف مشترک می‌توان مبنای سیاست خیر عام مشروع را برای همه گروه‌های اجتماع پیش کشید. این اهداف را باید در اعمال تاریخی خود این گروه‌ها جست‌وجو کرد. جماعت‌گرایان معتقدند «سیاست خیر عامه» باید جایگزین خودمختاری فردی لیبرالی شود. شاید بتوان تقابل میان «سیاست بی‌طرفی» و «سیاست خیر عامه» را همان مرز جماعت‌گرایی و لیبرالیسم دانست. با این‌حال، جریان جماعت‌گرایی را می‌توان نقد ليبرال‌ها بر ليبراليسم دانست و گفت اگر لیبرال‌ها مهم‌ترین ارزش‌های سیاسی را آزادی می‌دانند، جماعت‌گرایان بر ارزش‌های دیگری با اهمیت بیشتری تاکید دارند. همچنین اگر لیبرال‌ها نقش دولت را به‌گونه‌ای تعریف می‌کنند که تقویت‌کننده آزادی مردم باشد، در نظر جماعت‌گرایان، نقش اصلی دولت تضمین سلامت و رفاه زندگی جماعتی است که امکان شکوفایی همگان و به‌دست‌آمدن همه خیرهای انسانی را فراهم می‌آورد. جماعت‌گرایان مشکل لیبرال‌ها را در اتکای ظاهری آنها به عقل می‌دانستند، در اینکه برداشت آنها از عقل جدا از سنت‌های اجتماعی است و در خلا عمل می‌کند و به همین دلیل در عمل هیچ ارتباطی با دلمشغولی‌ها، فرضیات، اهداف، آرزوها و نظام‌های عقیدتی واقعی در اجتماع ندارد. جماعت‌گرایان تاکید دارند از طریق گفتاری که برگرفته از فرهنگ جماعت است می‌توان راهی به سوی هماهنگی اجتماعی یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.