|

نگاهی به نمایش «فیل در تاریکی»

ای برادر تو همه اندیشه‌ای

احمد طالبی‌نژاد

سال 1355 یا 56، داستانی پلیسی به قلم قاسم هاشمی‌نژاد که تا آن زمان نویسنده خیلی شناخته‌شده‌ای نبود، در مجله جوانان رستاخیز به صورت پاورقی منتشر می‌شد که بسیار مورد توجه قرار گرفت و عده‌ای معتقد بودند این نخستین داستان پلیسی ایرانی است، چون شخصیت‌هایش هویت قابل لمس و باورپذیری دارند. تا آن زمان یکی، دو نویسنده با تقلید از داستان‌های پلیسی خارجی پی‌درپی کتاب‌های پلیسی منتشر می‌کردند که آدم‌هایش ربطی به جامعه ما نداشتند، از جمله پرویز قاضی‌سعید و امیر عشیری که پرکارترینشان بودند. اما داستان «فیل در تاریکی» هاشمی‌نژاد، در فضایی واقع‌گرایانه جریان پیدا می‌کرد و داستان گروهی قاچاقچی مواد مخدر را بیان می‌کند که مقدار قابل‌توجهی مواد را در تودوزی و بدنه یک اتومبیل بنز جاسازی کرده و این ماشین وقتی به ایران می‌رسد، در یک گاراژ یا تعمیرگاه به امانت گذاشته می‌شود. یادمان هست که در آن سال‌ها برخی، به‌عنوان دانشجو یا حتی تاجر به آلمان می‌رفتند و آخرین مدل بنز را می‌خریدند و از راه ترکیه وارد ایران می‌کردند و در بازار می‌فروختند و این برایشان نوعی کسب‌وکار بود. به‌هرحال وقتی بنز مورداشاره به ایران می‌رسید، سروکله لاشخور‌هایی که در پی تصاحبش بودند، پیدا می‌شد و به‌این‌ترتیب هاشمی‌نژاد در دل یک داستان پلیسی واقع‌گرایانه، به نقد اخلاقیات آن روز و روزگار می‌پرداخت. نکته مهم این بود که کارآگاهی که مأموریت داشت سرنخ این معمای پلیسی را پیدا کند، شیرازی بود و با گویش شیرین شیرازی هم حرف می‌زد. به عبارت دیگر هم او و هم برخی دیگر از شخصیت‌های ماجرا هویت فردی داشتند و شخصیت بودند، نه تیپ. بعد‌ها این داستان به صورت مستقل هم منتشر شد و اواسط دهه 1360 هم زنده‌یاد نعمت حقیقی، فیلم‌بردار برجسته سینمای ایران، تصمیم گرفت به‌عنوان کارگردان این داستان را به فیلم تبدیل کند که تا نیمه‌هایش هم ساخته شد، اما به دلایلی نتوانست آن را به اتمام برساند و کارگردان دیگری پرونده این فیلم ناتمام را بست. حالا و پس از سی‌واندی سال، گروه جوانی از بچه‌های تئاتر، اقتباس نسبتا آزادی از این داستان را با همان نام در سالن تئاتر مستقل تهران بر صحنه برده‌اند. محمد زارعی به‌عنوان نویسنده و مهرداد مصطفوی در سمت کارگردان، این ‌بار سنگین و دشوار را بر دوش گرفته‌اند؛ باری که به سرمنزل مقصود نمی‌رسد؛ چراکه تکلیفشان با متن و درون‌مایه‌اش روشن نیست. می‌دانیم که اصل ماجرا از مثنوی مولوی می‌آید. در داستان فیلی که در تاریکی ایستاده و عده‌ای که تا به حال فیل ندیده‌اند، برای شناسایی وارد آن فضا می‌شوند و موجود غول‌پیکر را لمس می‌کنند. هرکسی با توجه به نقطه‌ای از بدن فیل که لمس می‌کند، حیوان را به چیزی تشبیه می‌کند، ولی هیچ‌کدام نمی‌توانند حقیقت وجود فیل را بیان کنند، چون در تاریکی و ظلمات اسیرند. بنابراین از بیان حقیقت عاجزند. در رمان هاشمی‌نژاد تا حدودی این ایده حفظ شده و در آخر هم معلوم نمی‌شود حق با کدام‌یک از آدم‌هاست و اصلا صاحب اصلی مواد چه کسانی هستند، اما در این نمایش، بیان حقیقت، فدای ذوق‌زدگی نویسنده و کارگردان شده. به‌هرحال بازآفرینی فضای شلوغ و خشن یک تعمیرگاه در روی صحنه کار آسانی نیست و انصافا هم کارگردان و عواملش توانسته‌اند با استفاده از چند المان، از جمله صندلی اتومبیل، میزانسن‌های ساده‌ای را به اجرا درآورند، اما این دوستان جوان حتما می‌دانند که همه یک نمایش، طراحی صحنه - که خوب هم انجام شده - یا استفاده از ترانه‌های نوستالژیک قدیمی برای فضاسازی نیست و در کنار اینها هدف‌گذاری و استراتژی خیلی اهمیت دارد. پرسش من از این دوستان این است که نمایشتان چه چیزی را بیان می‌کند؟ آیا یاد‌آوری گذشته بی‌آنکه دردی از امروز دوا کند، به خودی‌خود ارزشی دارد؟ این روز‌ها غمخواری برای گذشته دارد به یک جریان قوی تبدیل می‌شود که البته دلایل روشنی هم دارد، اما بیانشان از حوصله این متن خارج است. راستش من هرچه در ذهنم کنکاش کردم، متوجه درون‌مایه اثر نشدم. قرار است در پس این قصه ما با کدام حقیقت آشنا شویم؟ به دلیل فقدان ایده و وجه دراماتیک قوی، متأسفانه نمایش کمی تا قسمتی ملال‌آور از کار درآمده است و اگر نبود بازی خوب بازیگران، به‌ویژه ابراهیم عزیزی در نقش جلال، مدیر تعمیرگاه، شاید تحمل این یک‌ساعت‌واندی دشوار می‌بود. طراحی لباس (نسرین خرمی) و طراحی گریم (لعیا خرامی) هم سروشکل آدم‌های دهه 1350 را کم‌وبیش خوب ترسیم کرده‌اند. می‌ماند همان پرسش نخست که اجرای این نمایش از کدام ضرورت زمانه ما ناشی می‌شود؟ صرف اینکه ما به سراغ متنی پلیسی و البته نوستالژیک برویم و از ظرفیت‌های نمایشی آن بهره بگیریم که کفایت نمی‌کند. به قول مولانا؛ «هست اندر پس هر قصه‌ای، نکته‌بینان را ز معنی حصه‌ای».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.