بداخلاقي و نسخههاي شعاري
محمدجواد لساني . پژوهشگر
زندگي اجتماعي سازوکاري مخصوص به خود دارد بهطوريکه بدون يک برنامه طراحيشده، هنجارهاي خود را از دست ميدهد. به عبارت روشن اگر به هر نحوي، اين سازوکار به فراموشي سپرده شود، رفتارهاي غريبي از آن سر ميزند که در گذشته، هرگز ديده نشده و به تعبيري ملموس، جامعه در اينگونه شرايط، دچار ناشنوايي شده است. کنترل اين جامعه گنگ، دشوار به نظر ميرسد. افرادي که به عنوان شهروند شناخته ميشدند، اينک ديگر آن رفتار عرفي را ندارند؛ يعني در مواجهه با هر پيامدي، واکنش هميشگي خود را از دست دادهاند و رفتار ديگري از خود بروز ميدهند که از جنس بيتابي است. در اينگونه مواقع، متفکران قوم خواهان بازگشت جامعه به نقطه آغازين ميشوند تا زندگي سالم به آن بوم آسيبديده برگردد. رويکرد اخلاقي، نسخهاي است که ميتواند انسان را دائم در تعامل با جامعه قرار دهد زيرا او بر اين باور است که در پهنه هستي تنها نيست. او ميتواند اثرگذار باشد يا از ديگران تأثير پذيرد. پيش از گشودن راهکار اخلاقي، مناسب است از منظر جامعهشناسي به اين آنومي يا همان بيتعادلي و بههمريختگي اشاره شود؛ هويت يا کيستي، مجموعهاي از ويژگيهاست که فرد را از ديگران متمايز ميكند. ميتوان اين تعريف را به جامعه هم تعميم داد؛ زيرا هويت هر پديده، بيانگر ماهيت وجودي آن است. به همين ترتيب گفتهاند که هويت اجتماعي (Identity Social)، مجموعهاي از خصوصيات اجتماعي، فرهنگي، زيستي و تاريخي همسان است که بر يگانگي اعضاي آن دلالت ميکند و آن را در يک ظرف زماني و مکاني معين، از ساير جوامع، متمايز ميکند. به عبارت روشنتر، هويت اجتماعي, خصيصه پايدار انسانها در يک اندامواره يا پيکره اجتماعي است و بر درک افراد از جامعه خود استوار است. اينجاست که ميگويند اين اقليم، مانند آدمي با نظر به هويت خويش، سلسله اعصابي محکم و آرام دارد اما هر نوع آسيبي به پيکر هويت، ميتواند ويرانساز باشد چون بهطور مستقيم، باورهاي آرماني اوست که در يک ظرف زماني چندساله، فرو ميريزد و محيط سالم اين اجتماع، دستخوش التهاب و ناآرامي ميشود و نمونه بارز آن، پرخاشگري در کف خيابان است که سکه رايجي ميشود تا با کوچکترين برخورد و تزاحم ميان افراد، رخنمايي کند.
آنکه تحملش را زودتر از دست ميدهد و به ديگري سرايت ميدهد، نگران مطالبه و حقوق خود است که با بيتوجهي و خودسري ديگري ضايع ميشود. او ميشنود که يکي از اعضاي جامعه ثروت عمومي را حيف و ميل ميکند و ميگريزد. او ميبيند که در ميان پارهاي از کارگزاران، حرفها با عمل، همخوان نيست پس در فاصلهگيري از آرمانهاي مشترک، مقاومتي از خود بروز نميدهد.دانايان جامعه، علل ديگري هم به جز کمرنگشدن هويت اجتماعي برشمردهاند که آنها هم سبب فروکاهي تحمل و صبر مردم ميشوند؛ از ميانشان ميتوان گذار تاريخي جامعه، از مرحله سنتي به مرحله مدرنيته را برشمرد که بخشي از افراد، خواهان ماندن در مرحله نخست هستند اما گروهي ديگر که بيشتر به نسل جديد تعلق دارند، تقاضا براي گذشتن از وضعيت فعلي دارند تا از مرزهاي سنت عبور کنند. يادآوري يک واقعيت تلخ ميتواند عمق اين بيتابي جامعه را عينيتر بيان کند؛ اينکه در ساختمان دادگستري، هماينک حدود 15 ميليون پرونده جرم و تخلف، روي هم انباشته است، بايد به فکر چاره بود تا بار ديگر شاخصهاي اخلاقي مانند گذشت، بردباري، محبت به همنوع، نيکانديشي و پرهيز از بدخواهي و بدزباني استوار شود. اينک با بررسي کوتاه جامعهشناختي، انديشه يافتن يک طبيب با داروي حياتبخش در ذهن تداعي ميشود تا با تجويز خويش، اين پيکره بيمار را از بسترش برانگيزد! حال اگر با چشمداشت پژوهش علمي که در پيش گفته شد، به نظرگاه ديني براي حل اين بحران پرداخته شود، معضلاتي مانند «دينگريزي» نيز ميتواند مد نظر قرارگيرد و آن را نيز در شمول اين التهاب جمعي رديف کرد. بارها ديده شده که دادن شعار اخلاقي به تنهايي کافي نبوده بلکه اجراي عدالت، مقدمه واجب آن است. اما بهترين تدبير حل اين بحران براي متن جامعه آن است که بدون توجه به امواج مخالف، خودسازي را مانند گذشته از کانون خانواده تجديد کنند.در پايان به دو نمونه از آموزههاي دين پرداخته ميشود. نمونه اول آموزهها، در سورههاي شريف آل عمران، آيه 164 و بقره آيه 129 آمده که «خداوند بر مؤمنان منت نهاد، آن هنگام که در ميان آنها، پيامبرى از خودشان برانگيخت که آيات او را بر آنها بخواند تا آنها را پاک کند و کتاب و حکمت بياموزد؛ هرچند پيش از آن در گمراهى آشکارى بودند». در نمونه دوم، پيامبر گرامي اسلام(ص) در حديثي مشهور و متواتر فرمود: «همانا جز اين نيست که من مبعوث شدم تا فضايل اخلاقي را (در ميان مردم) کامل کنم»؛ پس ميتوان نتيجه گرفت فلسفه بعثت انبياي الهي، تزکيه مردم از رذائل اخلاقي و روحي است. چنانچه در اخبار رسانهها، رويدادهاي ناگواري شنيده ميشود، تحقيقا دور از ساحت راستين دين است. متأسفانه با فاصلهگيري از اين آموختههاي کليدي است که در ساحت جامعه، موارد زيادي از ناسازگاريها و بداخلاقيهاي اجتماعي مشاهده ميشود. در اين زمينه، بيش از ديگران، رسانه ملي کشور مسئول است که در اولويتهاي خويش، اصل تحکيم آرامش و نشاط در جامعه را فراموش کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.