آمريکا را بهتر بشناسيم
احمد عظيميبلوريان استاد پيشين مريلند
با نگرشي ژرف بر رويدادهاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي ايالات متحده آمريکا از پايان جنگ جهاني دوم تاکنون، ميتوان نيمرخ بسيار روشني از جامعه آمريکا ترسيم کرد که به بسياري از ابهامات موجود در جهان و بهويژه ايران در شناخت آمريکا پايان ميدهد. بدون داشتن اين نيمرخ، هرکسي از ظن خود به جامعه آمريکا نگاه کرده و تصويرسازي ميکند. ايرانيهایي هم که سري در سياست جهان دارند، به دو دسته تقسيم ميشوند؛ يک دسته آمريکا را قويترين کشور جهان و ترامپ را رهبري توانا و دانا ميپندارند که هر آنچه در ذهن دارد، بيان ميکند و به اجرا ميگذارد و در برابر اين گروه، شمار درخور توجهي از مردم، وزني را که گروه نخست براي آمريکا و نقش این کشور در جهان قائلاند نميپذيرند و برداشتي منفي از تواناييهاي ايالات متحده آمريکا و رئيسجمهوري کنوني آن دارند. از سوي ديگر، هستند کساني که تصور ميکنند آمريکا به دليل توانايي و قدرت اقتصادي، کشوری خودکفا است که نيازي به همکاري با کشورهاي ديگر ندارد و حتي از سازمان ملل و يونسکو نیز تبعيت نميکند. اين تفاوت ديدگاهها در پرسش ناظران بيطرف، نشاندهنده دامنه گستردهای از برداشتهاي متفاوت است. برخي از ناظران با توجه به رفتار دونالد ترامپ، ميپرسند آيا مردم آمريکا خود را بينياز از جهان ميدانند و رفتار خشن رئيسجمهوري کنوني آمريکا در برخورد با سران کشورهاي جهان، بازتابي از اين بينيازي است؟
به گمان نگارنده، تنوع نژادي مردم آمريکا درست عکس اين ديدگاه را بازتاب ميدهد. آمريکا مجموعهاي از مردم جهان است که در اعصار مختلف به اين سرزمين مهاجرت کردهاند و تکتک مهاجران آن، سرنخ ارتباط خود را به شکلي با وطن اصلي خود حفظ کردهاند. خشم، کينهورزي و برخوردهاي تحقيرآميز ترامپ با سران کشورهاي ديگر را نبايد بازتاب ارزشهاي جامعه آمريکا دانست. رفتار رئيسجمهور کنوني بيش از اينکه نشاندهنده مطلقبودن قدرت آمريکا در جهان باشد، ناشي از روحيه شخصي ترامپ است که در يک خانواده «کارفرما» به دنيا آمده و کارفرمايي را به ارث برده و به آن خو گرفته است. اين يک مورد استثنائي در تاريخ آمريکاست. خوب يا بد، دولت آمريکا را مردم آمريکا ساختهاند. در اينجا نيازي نيست وارد تاريخ مدني و سياسي آمريکا شويم، اما تشخيص ساختاري مردم آمريکا به درک رفتار سياسي آمريکا کمک ميکند. مردم آمريکا کلکسيوني از نژادهاي مردم جهان با ارزشهاي بسيار متفاوت فرهنگي، اقتصادي و سياسي هستند که پس از کشف قاره آمريکا، بهتدريج به آن قاره کوچ کردهاند. از تاريخ کشف قاره آمريکا به دست کريستف کلمب در سال ۱۴۹۲ تاکنون، تغييرات بسيار خيرهکنندهاي در آن قاره روي داده است. نخست اينکه مردم بومي آنجا که در آغاز به اشتباه «هندي» خوانده شدند و دهها هزار سال با آرامش در آنجا زندگي ميکردند، به دو دليل نابود شدند؛ يکي به دليل کشتار آنها به دست مهاجران اروپايي بهخاطر مقاومت در برابر تسليم و بردهشدن و دیگری به دليل بيماريهاي واگيرداري که مهاجران اروپايي براي ساکنان بومي آمريکا به ارمغان برده بودند. امروز جمعيت بومي آمريکا به کمتر از سه ميليون نفر رسيده است و چون اين مردم زير بار تابعيت تحميلي اروپاييها نرفتند، امروز هم در «کمپهاي» محافظتشده و مشخصي در سرزمين وسيع آمريکا زندگي ميکنند. اولین مهاجران اروپايي واردشده به قاره آمريکا، از انگلستان، هلند، اسپانيا، فرانسه، آلمان، اسکاتلند و ايرلند بودند. موج بعدي مهاجرت، علاوه بر کشورهاي یادشده، از ايتاليا، سوئد، فنلاند، روسيه و کشورهاي اروپاي مرکزي بود. برخي از مهاجران از فقر و گرسنگي از کشور خود فرار ميکردند، بعضي از آنها مجرماني بودند که براي مجازات به مستعمرات تبعيد ميشدند، برخي از تبعيض عقيدتي و ديني فرار ميکردند و عدهاي نیز از آشوب ناشي از جنگ و انقلاب در اروپا گريزان بودند. بعضي از مهاجران نیز اروپاييهایي بودند که براي بازپرداخت بدهي و وام خود، بالاجبار براي بيگاري به مستعمرات فرستاده ميشدند. علاوه بر اروپاييها، آفريقاييها نیز بهعنوان برده، اسير و نيروي کار رايگان به آمريکا برده ميشدند. از همان روزهاي نخست مهاجرت اروپاييها به قاره آمريکا و شکلگرفتن سرزميني که امروز ايالات متحده آمريکا خوانده ميشود، يافتن کارگر ارزان مشکل بوده و هنوز هم هست. اين پيشينه، شمار بسيار کمي از کساني را که ثروتمند شدهاند به يک قطب کوچک، اما قويپنجه تبديل کرده که امروزه همه آنها زير چتر حزب جمهوريخواه گرد آمدهاند. اگر اغراق نباشد، اين گروه ۹۹ درصد ثروت آمريکا را در اختيار دارند. «والاستريت» پايگاه آنها خوانده ميشود. در برابر آنها، خيل عظيم کارگران خدماتي و توليدي قرار دارند که صداي اعتراض آنها براي کمبود دستمزد و امکانات زندگي به آسمان ميرسد. ميليونها آفريقاييتبار که اجداد آنها به صورت برده به آمريکا آورده شده بودند، جزء اين گروه هستند. در سير تاريخي تکامل ايالات متحده که امروز حدود ۲۵۰ سال از عمر آن ميگذرد، مردم آمريکا به دو گروه عمده راستگرا و چپگرا تفکيک شدهاند که شمار درخور توجهي از آنها، با دو حزب جمهوريخواه و دموکرات نمايندگي ميشوند. در اصول قانون اساسي آمريکا، نامزد حزبي که حتي با يک اختلاف کوچک برنده انتخابات شود، در برابر کل جمعيت آمريکا مسئول است؛ نه اينکه بگويد هرچه من يا حزبم بگويد، ملاک عمل دولت است. بديهي است که هر يک از دو حزب حاکم براي ارزشهاي خود تبليغ ميکند. در آمريکا شمار اعضاي حزب دموکرات افزونتر از اعضاي حزب جمهوريخواه است اما زور جمهوريخواهان بيشتر از دموکراتهاست، زير امکانات مالي آنها براي تبليغات و خريد رأي و تأثير در انتخابات بيشتر از دموکراتهاست. دموکراتها بخش بزرگي از هزينه انتخابات را با دريافت اعانههاي کوچک - از پنج دلار به بالا - تأمين ميکنند، درحاليکه جمهوريخواهان که بخش عمدهاي از اقتصاد آمريکا را در اختيار دارند بيشتر به اعانههاي چندصد ميليون دلاري ثروتمندان تکيه دارند. با وجود اين، دموکراتها توانستند در انتخابات پيشين اوباما را که يک دورگه آفريقايي-آمريکايي بود به رياستجمهوري آمريکا برگزينند که موجب شوکهشدن نژادپرستان آمريکايي شد. در آخرين انتخابات آمريکا ترامپ رأي کمتري از رقيب دموکرات خود به دست آورد اما با دوزوکلکهاي مؤثر در شمارش آرا و بر پايه رأي کالجهاي انتخاباتي برنده شد. رفتار ترامپ ممکن است چنين القا کند که آمريکا به دليل قدرت بيمانندي که در جهان دارد ميتواند سکاندار سياست اداره جهان باشد، پس نيازي به همکاري قدرتهاي ديگر يا مجموعه اعضاي سازمان ملل ندارد. اما اين ظاهر قضيه است. قلدرمآبي يک رئيسجمهور الزاما به مفهوم داشتن توانايي مطلق و بينيازبودن از بقيه قدرتهاي جهاني نيست. حتي در مقياس حزبي و با وجود تکيه ترامپ بر مسند رياستجمهوري، خطاست اگر گمان کنيم که رفتار و کردار کارفرمامآبانه و ژستهاي ترامپ مورد تأييد همه اعضاي حزب جمهوريخواه است. جمهوريخواهان از اين نظر در برابر رفتارهاي ترامپ سکوت ميکنند که بر عيوب او سرپوش بگذارند. اگر آنها هم مانند دموکراتها به انتقاد از ترامپ بپردازند و دست به افشاگري بزنند، آراي خود را در انتخابات بعدي از دست خواهند داد. تنها دعا ميکنند که خدا ترامپ را به راه راست و شناختهشده جمهوريخواهان هدايت کند. دليل عمده ديگر براي رفتار غيرمتعارف دولت ترامپ در بياعتنايي به ديگر قدرتهاي جهاني و منطقهاي اين است که آمريکا قدرت خود را در 50 سال گذشته بهتدريج از دست داده است. دولت ترامپ در تلاش است که اگر امکان داشته باشد بخشي از قدرت ازدسترفته را دوباره به چنگ آورد، نه اينکه به دنيا بياعتنايي کند. جنگهاي جهاني اول و دوم که توسط اروپاييها به راه افتاد، موجب کاهش قدرت اروپا و ازدسترفتن مستعمرات آنها شد. هر مستعمره اروپايي که به استقلال نسبي رسيد، راه را براي نفوذ آمريکا باز کرد. اما آمريکا نتوانست مستعمرات اروپاييان را براي خود حفظ کند. به عبارت ديگر، آمريکا در جهانگشايي موفق بود اما در جهانداري شکست خورد. برخي از حکومتهاي کوچک اما ثروتزا مانند امارات خليج فارس و عربستان هم در دوره پاياني وابستگي به آمريکا به سر ميبرند و اي بسا استقلال خود را در آينده نزديک به دست آورند. حتي کشمکشهاي دروني آمريکا با آسياي غربي نيز گوياي تزلزل رابطه آن کشور حتي با صميميترين دوستان خود در اين ناحيه است. آخرين نکته اين است که آمريکاي امروز براي بازپسگيري قدرت ازدسترفته خود در کشورهاي ديگر -از جمله در خاورميانه و آسياي شرقي- با گرفتن ژست حمايت از مظلومان، از مخالفان حکومتها حمايت ميکند. هر حکومتي در دنيا هم رقيب داخلي دارد و هم زير ديد کنجکاو برخي از همسايگان خود است که نسبت به آن کشور حساساند يا او را ميپايند و به فکر آن هستند که شايد روزي بر بخشي از آن کشور چنگ بيندازند. آمريکا از اين حالت به عنوان ابزاري براي بهدستآوردن قدرت ازدسترفته خود استفاده کرده و از مخالفان آن دولتها حمايت ميکند؛ حتي اگر بتواند به تجزيه اين کشورها ميپردازد. اما خود دولت آمريکا با بدترين شکل با مهاجران بالقوه به آمريکا رفتار کرده و کودکان مهاجران را با بيرحمانهترين صورت از پدر و مادرشان جدا ميکند. براي همين است که برخي از سياستمداران آمريکا در کنفرانسهاي مخالفان برخي حکومتها شرکت کرده و به طرفداري از آنها سخن ميرانند. علاوه بر آن، سخنرانان از کانال لابيگري پول قابل توجهي دريافت ميکنند؛ براي هر سخنراني از 200 تا 500 هزار دلار يا بيشتر! پول مفت، حرف هم مفت. چرا سخنراني نکنند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.