سرمایه اجتماعی را دریابید
امانالله قراییمقدم- جامعهشناس و استاد دانشگاه
توصیههای اخیر برخی از متفکران اجتماعی، سیاسی و فرهنگی که بهعنوان «گروه مرجع و داوری» محسوب میشوند و در کاخها زندگی میکنند، در شرایطی که جامعه با وضع نابسامان اقتصادی روبهروست و مشکلات فراوانی در جامعه وجود دارد، نشان از وخامت وضعیت «سرمایه اجتماعی» در جامعه ما دارد.
سرمایه اجتماعی یعنی همدلی و همزبانی و امیدواری به آینده و وجود اعتماد «افقی و عمودی»؛ یعنی اعتماد بین مردم با مردم و عمودی یعنی اعتماد بین مردم با مسئولان و برعکس. بهنظر فرانسیس فوکویاما، اعتماد از مهمترین عوامل سرمایه اجتماعی است و موجب احساس یگانگی، استحکام و تعهدات دوجانبه بین مردم و مسئولان، حس تفاهم، رفاقت و دوستی، ایثار، احساس همدردی و تحکیم روابط اجتماعی بین مردم و با مسئولان میشود. «سرمایه اجتماعی» از لحاظ جامعهشناسی اهمیت و تأثیر بیشتری از سرمایههای اقتصادی، تکنولوژیکی و منابع طبیعی و نیروی انسانی در رشد و توسعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و روحی و روانی در جامعه دارد، زیرا پیونددهنده و عامل چسبندگی این نوع سرمایهگذاریها و موجب بازدهی و کارایی بیشتر آنها میشود و رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و آرامش روحی و روانی بهبار میآورد. سرمایه اجتماعی «مفهوم فرهنگی» دارد و نهادها، ارزشها، هنجارها، باورها و ذهنیت فکری را مناسب و تسهیل و مساعد میکند و حمایتها و ارتباطات اجتماعی بین افراد و گروهها و نهادها را سهولت میبخشد. به عبارت دیگر اگر سرمایه اجتماعی و فرهنگی ضعیف یا بهقول ژوزف شومپیتر در اصل هشتم و یازدهم نظریه توسعه اقتصادی آبوهوای اجتماعی یا ارزشها و هنجارها و فضای فرهنگی مساعد و مناسب نباشد، رشد و توسعه اقتصادی حاصل نخواهد شد. زیگموند فروید نیز همدردی و همدلی را اولین عامل تشکیلدهنده اجتماع انسانی میداند. جامعهشناسانی مانند هنیفن در سال 1920 بنیانگذار این نظریه و سپس جاکوب در سال 1961، کلن لوری در سال 1977، پیر بوردیو در 1990، کاکاس و پونتام، 1995 لکاک و جیمز کلمن در 1998 و فرانسیس فوکویاما در سال 2000 که از پیشگامان نظریه سرمایه اجتماعی هستند، روشن کردهاند که سرمایه اجتماعی مانند اشکال دیگر سرمایه؛ یعنی سرمایه انسانی، تکنولوژیکی و سرمایه طبیعی، مولد و تسهیلکننده رشد و توسعه اقتصادی است و تحقق اهدافی را ممکن میکند که در غیاب سرمایه اجتماعی نمیتوان به آنها دست یافت. چنانکه در کشورهای جهانسوم مانند عربستانسعودی، بحرین، کویت، کشورهای آفریقایی و آمریکایجنوبی مانند ونزوئلا و ... شاهد هستیم با آنکه از درآمد ارزی فراوان برخوردارند، منابع طبیعی فراوان در اختیار دارند و از امکانات تکنولوژیکی بهرهمندند و نیروی انسانی متخصص و تحصیلکرده دانشگاهی در اختیار دارند، اما چون سرمایه اجتماعی در اینگونه جوامع ضعیف است، به قول بینامین هیگینز، استاد اقتصاد و توسعه دانشگاه هاروارد، نمیتوانند به رشد و توسعه اقتصادی و اجتماعی دست یابند. به عقیده او، اگر کشورهای واپسمانده، با منابع طبیعی (زمین، جنگل، منابع زیرزمینی، نفتوگاز، مس و ...) نیروی انسانی متخصص و تحصیلکرده دانشگاهی و درآمد ارزی فراوانی که در اختیار دارند، بتوانند بهترین تکنولوژی را وارد کنند، ولی اگر سرمایه اجتماعی در جامعه کمرنگ باشد، به رشد و توسعه اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی دست نخواهند یافت. او مینویسد امروزه این حقیقت را همه درک کردهاند که تنها انتقال تکنولوژی کشورهای توانگر حتی اگر به همراه سرمایههای مهم این کشورها باشد، برای رشد کشورهای واپسمانده کافی نیست، زیرا علاوهبر آن لازم است که میدان و برد مهارتها را تعمیم دهیم و ارزشها و هنجارهای فرهنگی یا سرمایه اجتماعی تعمیم یابد و مناسب باشد. او در جای دیگری مینویسد: «بدبختانه هیچ سازمان و مقرراتی نمیتواند در این زمینه مؤثر باشد، مگر مردانی که آن را اداره میکنند بدانند چهکاری میخواهند انجام دهند». (کتاب توسعه اقتصادی- ترجمه دکتر سیروس ابراهیمزاده- انتشارات پازند- صفحه ث - ج -7 سال 1351) نقش سرمایه اجتماعی در ارتباطات انسانها بهمثابه «چسب اجتماعی» یا عامل چسبندگی و حلقه اتصال ارتباط و پیوند سرمایه طبیعی، تکنولوژیکی، اقتصادی و انسانی به یکدیگر است و همه اجزا و عناصر و بافتهای نظام اجتماعی را به هم متصل میکند و نگهبان آنهاست. به عبارت دیگر، اگر سرمایه اجتماعی کاهش یابد و وجود نداشته باشد، ارتباطات و پیوندهای اجتماعی بهشدت با مشکل و خطر روبهرو میشوند. سرمایه اجتماعی اگرچه به چشم نمیآید و ذهنی است، اما اهمیتش در جهان امروز بسیار است، انسانها در هنگام تماس با دیگران بدون آنکه زوایای روانی یکدیگر را ببینند و از حالوروز هم آگاهی یابند، صرفا جهات فیزیکی و مادی و ابعاد ظاهری و لباس، طلا و جواهرات، ماشین و منزل مسکونی معیار قضاوتشان در برابر یکدیگر است. به گفته پتریم سوروکین، استاد جامعهشناسی هاروارد، ذهنیت حسی و مادی بر تمام شئونات زندگی اجتماعی حاکم است یا به قول دیوید رایزمن، استاد جامعهشناسی، «شیءسروری» ملاک داوری است و اشیا ارزشگذارند؛ یعنی انسانها ارزش و اعتبار و شخصیت خود را از شیء یا وسیلهاش میگیرند و در خدمت اشیای خود قرار دارند. این نکته بسیار با اهمیت و اساسی است که باید مورد توجه خاص مسئولان که مرجع و مورد داوری جامعه هستند قرار گیرد که با مردم اینگونه سخن نگویند و با مردم و از مردم باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.