نگاهي به فيلم «مغزهاي کوچک زنگزده»
مغزهاي کوچک بينشاني
مانا گودرزي
فيلم «مغزهاي کوچک زنگزده» توصيف ذهنهايي است که مثل آهنپارهها زنگ زده و كار نميكنند؛ ذهنهايي که با اعمال خشونت و سلطه اداره ميشوند.در صحنههاي اول فیلم با فضايي متفاوت از محلهاي در شهر تهران روبهرو ميشويم؛ مکاني که تا آخر داستان هيچ اسمي از آن برده نميشود؛ فضايي مخروبه و پر از خشونت که آدمهاي فقير و گرفتار در روابط سلطه را در خود جاي داده است. آنچه در اين مکان به چشم ميخورد وسايلي است زنگزده، اسقاطي و رهاشده. فيلم داستان مکان حاشيهاي و بينام، وسايلي مخروبه و آدمهاي بينامونشان است. سرگذشت آدمها مثل سرگذشت اشيای رهاشده و مکانهاي بينام است. شاهين سرگذشتي دارد مثل همان مينيبوس رهاشده، وان زنگزده و مبل پارهاي که صاحب آن شده است. آدمها، مکان و اشيا شبيه به يکديگرند: فرسوده و دورانداختهشده.شکور نقطه مقابل شاهين است. فرد قدرتمند داستان يا همان چوپان است که ذهنهاي زنگزده را اداره ميکند. آشپزخانه توليد شيشه دارد و خيلي از آن افراد براي او كار ميكنند. شاهين در اوايل داستان در تلاش است تا بتواند مانند برادرش قدرت بگيرد و در جايگاه او بنشيند. آنچه دوربين به طرز صريحي نشان ميدهد خشونت بيرحمانه و عريان است. چنانچه در صحنهاي، شكور از شاهين ميخواهد تا براي تنبيه پسربچهاي، گوش او را ببرد يا جايي كه ميبينيم بعد از فهميدن جريان پخششدن فيلم وقتي دختر خانواده به خانه برميگردد، برادر كوچكتر با انداختن سيمي دور گردنش او را خفه و دوربين ما را مجبور ميكند صحنه كشيدهشدن پاي خواهر در حال مرگ را ببينيم و همزمان صداي کشيدهشدن قاشق بر ماهيتابه و غذاخوردن شكور را بشنويم.فیلم دو ويژگي دارد: اول، مکاني بينشاني و غيررسمي و دوم خشونت عريان بهعنوان قانون اصلي حاکم بر آدمهاي داستان. اين دو موضوع رابطه دوسويهاي دارند: خشونت و زيرپاگذاشتن قانون از سوي جامعه شهري پسزده و طردشده. مانند وسايل اسقاطي كه صاحبانش- شايد صاحبان متمول- ديگر از آن استفاده نميكنند و سر از مکانی دورافتاده و شايد غريبه درآورده است؛ مثل صحنهاي از داستان که شاهين به دنبال خواهرش ميگردد و سر از فضاي شهري ديگري با آدمهاي ديگر درميآورد. آنها هم در اين فضاي شهري سرخوش و مرفه، غريبهاند و ارزشهايشان در چنين دنيايي جايي ندارد.تهاجم شاهينها فقط به جوانان مرفه و ارزشهاي متفاوت آنها نيست، بلکه شاهينها قانون را هم عليه خود ميدانند و در برابر آن قرار ميگيرند. همانطور که در صحنهاي ميبينيم مأموري براي گزارش يك ماشين دزدي ميآيد و همه افراد ساكن سوار بر موتورهايشان با رفتاري تهاجمي هشدارهايي را به مأمور ميدهند که درخواست پشتيبان ميکند. يکي از نکاتي که در فيلم روي آن تأکيد ميشود، تلاش شخصيتها براي يافتن پدر و مادرشان است. دوست شاهين در كل داستان به دنبال پدر و مادر گمشده خود است. كمكم در جريان داستان متوجه ميشويم كه خيلي از افرادي كه در آشپزخانه توليد شيشه شكور كار ميكنند بدون خانواده هستند و پدر و مادري ندارند. شاهين بعدا متوجه ميشود که شكور بچههاي كوچك و نوزاد را در يك طويله در كنار گوسفندان نگه داشته است. اين مجاورت بهمنزله شباهت اين دو گروه از نظر پرورش و رشد و استفادهشدن از آنهاست. دستآخر در سكانسهاي پاياني داستان متوجه ميشويم خود شاهين هم برادر آنها نيست و يك بچه سرراهي است.گمنامبودن خانواده به معناي گمنامبودن ريشه و تعلقخاطر است؛ افرادي كه نميدانند به كجا تعلق دارند و حتي در مواردي نميخواهند بدانند. خانواده ميتواند بهعنوان مهمترين عامل تعيينكننده اصلي هويت و تعريف خود باشد. درواقع پاسخ به اين سؤال كه من بچه چه کسي هستم؟ پاسخ به اين سؤال است كه من كه هستم؟ و اين يکي از مشخصههای اصلي شخصيتهاي اين داستان است.عبارت «مغزهاي كوچك زنگزده» ميتواند تداعيای از ضايعات و وسايل زنگزده و بينشانياي باشد كه رها شدهاند و افراد ديگري خودشان مالك آنها ميشوند؛ مانند مينيبوس قراضهاي که شاهين صاحب آن شده بود و دوستش هم در داستان اشاره ميكند كه «هرچقدر هم به آن رسيده باشي مال تو نيست». اين وسايل مانند شخصيتهاي داستاني و مكان داستاني بيهويت و بينام بودند كه ديگري مالك آنها ميشد و كيستي و چيستي آنان را تعريف ميكرد. اين بيهويتي زمينه فرمانبرداري را فراهم ميکند که افراد قدرتمندي مانند شکور براي آنها ارزش و قانون را تعريف کنند. شكور با هدف اينكه افراد را تحت سلطه خود و به دور از قانون نگه دارد، آنها را از فضاي اجتماعي بزرگتر دور نگاه داشته و با گرفتن هويت و نسب آنها خود را بهعنوان چوپان بزرگ در ذهنشان تعريف ميكند. درواقع افراد تا زماني كه احساس تعلقخاطر و ريشهداربودن در يك فضاي خانوادگي سالم را تجربه نكنند، نميتوانند احساسات همدلي، انساندوستي و ارزشهاي اخلاقي را پرورش دهند. آنها با شکور و قانونهاي شکور همدلي ميکنند و نسبت به جامعهاي که آنها را رانده است، احساس نفرت دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.