در رؤیای ساخت مغز-شبکه
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
محققان در آمریکا توانستهاند برای اولینبار بهصورت غیرتهاجمی بین مغز سه انسان ارتباط برقرار کرده و اینگونه از آنها برای حل معمایی استفاده کنند. ارتباط مغز با مغز (Brain-to-Brain Interface) بهواسطه تکنولوژی انجام میشود. محققان برای برقراری این ارتباط از الکتروانسفالوگرافی و دستگاه تیاماس (Transcranial Magnetic Stimulation) استفاده میکنند. درک این موضوع به کمی آشنایی با عملکرد مغز و تواناییهای آن احتیاج دارد. مغز انسان نوعی فعالیت الکتریکی دارد. در واقع جریان یونها در اطراف نورونها نوعی جریان الکتریکی ایجاد میکند که مجموع آنها توسط الکتروانسفالوگراف گرفته شده و پس از تقویت بهصورت نوار مغز ارائه میشود. پس نوار مغز نوعی دریچه به جهان فعالیتهای الکتریکی مغزی محسوب میشود. ما از نوار مغز میتوانیم اطلاعات زیادی درباره حالت مغزی کسب کنيم؛ برای مثال میتوانیم بفهمیم آیا فرد مزبور خواب است یا بیدار، آیا در حال استراحت است یا نه، برانگیخته شده و به موضوعی توجه دارد؟ هرکدام از این حالات امواج خاصی تولید میکنند که بهمثابه نشانگرهای مغز در یک نوار محسوب میشوند. در یک سیستم ارتباط مغز به مغز، نوار مغز نقش گیرنده را ایفا میکند. در ارتباط مغز به مغز، یک سو فرستنده و سوی دیگر گیرنده است. نوار مغز پردازشهای فرستنده را به ما نشان میدهد. حال ما باید توسط تکنولوژی آنچه از فرستنده به دست آوردهایم به مغز دیگر یا همان گیرنده انتقال دهیم. برای این انتقال باید دستگاهی داشته باشیم تا این امواج را اینبار به زبانی که مغز توانایی کسب و فهم آن را دارد، ترجمه کند. این کار را دستگاه تیاماس انجام میدهد. تیاماس نوعی تحریک غیرتهاجمی مغز است. در این دستگاه تحریک توسط میدان الکترومغناطیس انجام می شود. این میدان الکترومغناطیس نوعی جریان الکتریکی در منطقه خاصی از مغز ایجاد میکند. این جریان الکتریکی خود بهمثابه نوعی پیام در مغز عمل میکند؛ بنابراين کاملا مشخص است که دستگاه تیاماس کاری برخلاف الکتروانسفالوگراف انجام میدهد و آنچه را ما بهعنوان داده از فرستندهها کسب کردهایم، در نهایت به یک تغییر الکتریکی موضعی در مغز گیرنده تبديل میکند؛ اینگونه پیام از فرستنده به گیرنده منتقل میشود. این کاری است که در ارتباط یک مغز با مغز دیگر انجام میشود و مبنای چیزی است که Brain-to-Brain Interface نامیده میشود؛ اما اهمیت کار جدید در این است که بهجای دو مغز، سه مغز به هم متصل شده است. اینکه ما بتوانیم ارتباط مغزها را از دو مغز فراتر ببریم، در واقع مقدمهای برای ساخت شبکهای مبتنی بر اتصال مغزهاست. ازاینرو محققان برای این کار جدید عنوان مغز-شبکه یا BrainNet را به کار بردهاند که شباهت بسیار زیادی به کلمه اینترنت دارد. این موفقیت راه را برای اتصال چندین و شاید در نهایت، بینهایت مغز به هم را باز میکند. حال کمی میتوانیم عقبتر بنشینیم و این دورنما را با هم مشاهده کنیم. فرض کنید میلیونها مغز با توسل به این تکنولوژی به یکدیگر متصل شوند. در این صورت انسانها میتوانند بهصورت گروهی درباره مسئله خاصی تصمیم بگیرند. هر مغزی میتواند موضوعی را از جنبه خاصی نگاه و درک کند. وقتی این جنبهها در کنار هم قرار گیرند، ما میتوانیم نوعی نگاه بینامغزی به موضوعات داشته باشیم و تصمیمهای بزرگی را اتخاذ کنیم. این موضوع میتواند به اکتشافات بزرگ نیز منجر شود. چنین طرح بزرگی درعینحال سؤالهای اخلاقی متعددی را نیز مطرح میکند. آیا ممکن است مثل هر چیزی دیگر مغز-شبکه نیز مورد سوءاستفاده قرار گیرد. فرضا دولتها و حکومتها از آن برای تحت انقیاد قراردادن ذهنهای شهروندان خود استفاده کنند؟ یا مثلا گروههای نوتاسیسی در فضای سیاسی مانند گروه القاعده یا داعش از این تکنولوژی برای یکیکردن نیروهای خود استفاده کرده و اینگونه ضربات بسیار مهلکتری را بر پیکره بشریت وارد کنند؟ همه اینها سؤالاتی است که در ذهن مطرح میشود و گاه هولناک جلوه میکند؛ اما هیچگاه نباید چنین نکات و سؤالاتی مانع پیشرفت علم و ورود آن به حوزههای جدید شود. تاریخ نشان داده که اگر گروه و مکتبی به مخالفت با علم دست زد، محکوم به شکست و نابودی است. فقط دنیای جدید باید شرایطی را بهوجود آورد که از احتمال سوءاستفاده از این کشفیات و تکنولوژیهای جدید کاسته شود. شاید تنها چیزی که بتواند از تبعات منفی اینگونه کشفیات بکاهد، تأکید هرچهبیشتر بر دو مقوله بسیار ارزشمند آزادی و دموکراسی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.