کهكشانها؛ اجزای سازنده عالم
حسن فتاحي.عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
به سامانهای از ستارگان، مشتمل بر گاز میانستارهای و غبار -همچنین ماده تاریک- که به واسطه نیروی گرانش گرد هم آمدهاند، کهکشان گویند. کهکشانها در اصل اجرام نجومی یا به عبارت دیگر ساختارهای نجومیِ مشاهدهپذیر در عالم هستند. محدودهای که تعداد ستارگان یک کهکشان را در بر میگیرد، از کهکشانهای کوتوله با کمتر از یک میلیون ستاره شروع شده و تا کهکشانهای اَبَرغول با بیش از هزار میلیارد ستاره میرسد. قُطر کهکشانها نیز از چند صد سال نوری تا 600 هزار سال نوری متغیر است. کهکشانها ممکن است منفرد باشند یا در گروههای کوچک مثل «گروه محلی» که کهکشان راه شیری یکی از اعضای آن است یا در گروههای بسیار بزرگ مانند خوشه سنبله قرار داشته باشند. بر مبنای آنچه به طبقهبندی هابل مشهور است، کهکشانها براساس شکل ظاهریشان طبقهبندی میشوند. کهکشانها دو شکل ظاهری اصلی دارند: کهکشانهای مارپیچی که بازوهایی دارند و کهکشانهای بیضوی که بازو ندارند. کهکشانهای بیضوی که با حرف اختصاری E نمایش داده میشوند، توزیع ستارگان در آنها تقریبا هموار و متمرکز در مرکز است و گاز میانستارهای و غبار بسیار اندکی دارند. در مقابل کهکشانهای مارپیچی با حرف اختصاری S برای کهکشانهای مارپیچی معمولی، یعنی بدون میله و کهکشانهای SB شامل میله، همه دارای قرص کهکشانی مشتمل بر مواد میانستارهای و ستارگاناند. زیرمجموعه دیگری هم داریم با نام کهکشانهای عدسیگون که به اختصار SO نامیده شده و بهوضوح یک قرص بدون بازوهای قابل مشاهده را دارا هستند. کهکشانهای نامنظم با علامت اختصاری Irr رده دیگری از کهکشانها به شمار میروند که به ساختار بینظم یا اصطلاحا «بیریخت - به معنای فاقد ریخت و شکل مشخص مانند آنچه در مارپیچیها یا بیضویها مشاهده میکنیم»، معروف هستند. در این رده از کهکشانها گاهی شواهدی از میله یا بازو هم دیده شده است. در مقایسه با فراوانی سه رده کهکشانی بالا تعداد انگشتشماری کهکشان هم وجود دارند که در هیچیک از سه دسته بالا نمیگنجند که با نماد P نشان داده میشوند که نشان از نامتعارفبودن یا عجیببودن آنهاست. بسیاری از کهکشانهای نامتعارف گویی نتیجه برهمکنش یا ادغام یک جفت کهکشانی یا حتی کهکشانهای یک گروه یا خوشه بسیار کوچکاند. تعداد کثیری از کهکشانها احتمالا کوچک، نسبتا کمنور، کوتولههای کرهگون یا شبهکره هستند که به اختصار با dSph نشان داده شده و شکلشان تا اندازهای شبیه بیضیگونها است. باور دانشمندان بر این استوار است که کهکشانها به واسطه انباشتگی ناشی از گرانش گازها در دورهای بعد از دوره موسوم به «بازترکیب» شکل گرفتهاند. ابرهای گازی بهعنوان نتیجه حاصل از تصادمها یا برخوردها، شروع کردهاند به تشکیل ستارگان. نوع کهکشانها به آهنگ تبدیل گازها به ستارگان بستگي داشته است. اگر آهنگ تشکیل ستارگان و تبدیل گاز به ستاره، نسبتا سریع بوده باشد، کهکشان هم عموما بیضوی شده است؛ اما اگر شکلگیری ستارگان آنقدر آرام بوده که اجازه داده قرصی از گاز رشد کند، آنگاه کهکشان از نوع مارپیچی شده است. کهکشانها به طور تدریجی و همزمان با تبدیل گاز باقیمانده به ستاره تحول مییابند؛ اما تحولات چشمگیر و متفاوت از بقیه در طبقهبندی هابل بین انواع مختلف کهکشانها رخ نمیدهد؛ مگر زمانی که برخی از کهکشانهای بیضوی از ادغام کهکشانهای مارپیچی پدید آیند. تعداد نسبی کهکشانها از گونهها یا ردههای مختلف ارتباط نزدیکی دارد با درخشندگی ذاتی و نیز نوع گروه یا خوشهای که کهکشان به آن تعلق دارد. در خوشههای چگال، با صدها تا هزاران کهکشان، نسبت بالایی از کهکشانهای درخشان بیضوی و عدسیگوناند، با درصد اندکی، بین پنج تا 10 درصد، کهکشانهای مارپیچی. اگرچه به نظر میرسد در گذشته نسبت کهکشانهای مارپیچی بیشتر بوده است. کهکشانهای مارپیچی یا تهی از گاز شده و بنابراین امروزه شبیه عدسیگونها شدهاند یا بر اثر ادغام با دیگر کهکشانهای مارپیچی یا بینظم تبدیل به بیضوی شدهاند. خارج از خوشهها، بیشتر کهکشانها به گروههایی تعلق دارند که یک دوجین کهکشان یا بیشتر عضو دارند. درواقع کهکشان منفرد و منزوی در عالم نادر است. مارپیچیها به طور تخمینی 80 درصد از درخشندگی را در چنین محیطهای کمچگال تأمین میکنند و در مقابل به همان نسبت سهم اندکی برای عدسیگونها و بیضویها وجود دارد. در روشناییهای اندک کهکشان مارپیچی - با تقریب بسیار بالا - وجود ندارد؛ فقط کهکشانهای بینظم، بیضویهای کوتوله و کوتولههای شبهکره داریم. برخی کهکشانها فعالیتهای نامتعارفی در مرکز خود دارند که به کهکشانهای سیفرت معروفاند. این کهکشانها هستههایی فوقالعاده درخشان دارند؛ به این معنی که هستهها چشمههای بسیار قوی انرژی را در بر دارند. در مواردی حتی فوارههای نسبیتی که به واسطه هسته کهکشانی فعال به بیرون پرتاب شده، رصد شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.