نگاهي به نمايشگاه گروهي چيدمان «پانگهآ»؛ آسمان چه رنگي است؟
پژمان دادخواه. استاد دانشگاه و پژوهشگر
مهاجرت از جمله مسائلي است که همواره انسان از ديرباز تا امروز درگير آن بوده و هنرمندان نيز از اين قاعده کلي مستثني نبودهاند. هنرمندان يا اين مفهوم را به شيوه خيالي دستمايه خلق اثر قرار دادهاند، يا تجربه زيسته خود را از مهاجرت در قالب اثر هنري و ادبي به نمايش گذاشتهاند. مهاجرت نيز با مسائلي مانند هويت، غم غربت و نوستالژي، دلتنگوطنشدن و... در ارتباط بوده است و از اين بابت شبکهاي عظيم از مفاهيم و معاني را با خود به همراه دارد و هر کدام از اين مسائل به تنهايي ميتواند دستمايهاي براي خلق يک اثر هنري يا ادبي باشد. در خلال مهاجرت، تقابل و اصابت دو فرهنگ رخ ميدهد و هويتهايي شکل ميگيرند که گاهي با هم در تضادند. فرد در هزارتويي از مفاهيم، تصورات و ديدگاهها قرار ميگيرد که رسيدن به آنچه ميخواسته يا آنچه را که قبل از اين داشته است، سخت و شايد ناممکن ميکند. نمايشگاه گروهي چيدمان با عنوان «پانگهآ» با مجموعه آثار آرزو زرگر، ناديا سجاد و مائده کدخدازاده با موضوع مهاجرت در گالري ابد به نمايش درآمد. اين نمايشگاه شامل چيدمانهايي از اين سه هنرمند است که از لحاظ ذهني به نوعي درگير مسئله مهاجرت شدهاند. اين نمايشگاه در سه اتاق و با سه چيدمان متفاوت با يک موضوع واحد ارائه شده است و هر سه هنرمند با همفکري هم اين مجموعه را پديد آوردهاند و آثار به صورت تفکيکشده و به نام هر هنرمند نيست و همکاري سه هنرمند در پديدآوردن يک مجموعه واحد ميتواند اتفاقي نو باشد. در يک اتاق چيدماني شامل انبوهي از مدارک شناسايي و هويتي شخص مهاجر به صورت پرسشده ديده ميشود که آويزان شده و بخشهايي از اطلاعات شخصي اين مدارک سوراخ و حذف شده است. در گوشهاي ديگر از اتاق، نامههاي ردوبدل شده فرد مهاجر با نزديکانش ديده ميشود. روي هر کاغذ پر پرندهاي قرار دارد که در نهايت پرس شده و با ذرهبين قابل خواندن است. در اتاقي ديگر محفظهاي چهارگوش ايجاد شده است که داخل آن ويدئويي از کانادا پخش ميشود و روي ديوار اين اتاقک کلمات و کليدواژههاي مهم مربوط به زيست اجتماعي يک فرد ديده ميشود که قبل از هر واژه، کلمه نفي no نوشته شده است. در اتاق بعدي مرزي گسترده با نخهاي نامرئي ايجاد شده و فضا به دو قسمت مجزا تقسيم شده است. وسط اين مرز نوار متحرکي وجود دارد که مخاطبان هر آنچه را ميخواهند، در جعبه مقوايي ميگذارند، روي نوار متحرک قرار ميدهند و به آن طرف مرز يعني کانادا ارسال ميکنند. تفسير و تحليل هر کدام از اين چيدمانها به واسطه نشانهها و ارجاعات معنايي زيادي که دارند به درازا ميانجامد. به همين دلیل سعي بر اين است که درباره کليت ماجرا صحبت شود. اين سه مجموعه برآمده از ايدهها و تفکرات سه هنرمندي است که هر کدام بهنوعي با پديده مهاجرت درگير بودهاند. يکي از هنرمندان سالها پيش مهاجرت کرده و ديگري ذهنش ميان ماندن و رفتن در نوسان است؛ به بياني هر کدام از اين هنرمندان تجربهزيسته خويش را نسبت به اين پديده بهظاهر ساده اما پيچيده، به اشتراک گذاشته و بيان کردهاند. در اين چيدمانها درباره لايهها و جوانب گوناگون مهاجرت بهطور ضمني تأمل شده است؛ چنانکه در بخشي از بيانيه نمايشگاه به قلم آرزو زرگر آمده است: «مهاجرت تغييري دو سويه دارد: علاوه بر آنکه ميتواند مناسبات اجتماعي چون سرمايه، دانش، توسعه و نوسازي را دگرگون نمايد، سبب دگرديسي آداب و سنن، تغييرات هرم سني و ساختار ژنتيکي در يک جمعيت ميشود». در اين مجموعه يکسري اشيا و مسائل کليدي وجود دارند که در خور تأمل و بررسياند، چراکه ناقل معنا هستند و مفاهيم کلي مجموعه را ميسازند. ذرهبينهايي که بيننده با آنها در تعامل است و از طريق آنها به پديدههاي اطراف خود مينگرد و به بياني نگرش و ديد افراد را نسبت به مهاجرت و خصایص آن نشان ميدهد. پر پرنده که خود حکايت از پرواز و مهاجرت دارد، ضميمه نامهها شده و معناي مهاجرت، سفر، دوري و شايد ارتباط را تقويت ميکند. ويدئوآرتي که تصوير آنچنان واضحي را نشان نميدهد و بيشتر تصويري واضح-ناواضح از مکان و مقصد ارائه ميدهد. انبوهي از واژگاني که در داخل اتاقک نوشته شده است و ميتوانند واژههاي کليدي براي يک فرد باشند که از دست رفتهاند يا قرار بوده مهاجر به آنها دست يابد و در نهايت دستنيافتني شده است. بنابراين با قطعيت روبهرو نيستيم و همهچيز در نوسان است. مرزهايي که با نخ نامرئي ايجاد شدهاند و گذر را در وهله نخست دستيافتني نشان ميدهد، اما در عمل اين اتفاق نميافتد و آرزوها را بايد در جعبه کوچکي گذاشت و از طريق نوار متحرک به آنسو فرستاد. همچنين نور و سايه در اين مجموعه حضوري پررنگ دارد و بهنوعي ميتواند به ناپايداري تصوير ذهني افراد نسبت به مهاجرت و پديدههاي وابسته به آن اشاره کند. سايههايي که گاهي متغيرند و بزرگ و کوچک ميشوند و ميتوانند تصور انسان را نسبت به يک پديده نشان دهند؛ تصوري که از دور بزرگ و دستنيافتني است، ولي وقتي انسان نزديکش ميشود و در جنب آن قرار ميگيرد، کوچک ميشود و ابهت خود را از دست ميدهد و جزئي از انسان ميشود. در نهايت ميتوان گفت مهمترين نقطه قوت اين مجموعه طرح پرسش، درگيرکردن مخاطب و پرداختن به يک مسئله اجتماعي و انساني است. مخاطب در هر سه بخش درگير ميشود و به عبارتي تصورات و ذهنيتش نسبت به مفهوم مهاجرت به جريان ميافتد و به فکر فرو ميرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.