بازنشر «وجدان زنو» اثر ايتالو اسوِوو
از رنجي كه ميبريم
پارسا شهري: «فرويد مرد بزرگي است منتهي براي قصهپردازان و نه براي بيماران». اين جمله ايتالو اسوِوو، نويسنده رمانِ مطرح «وجدان زنو» نشانگرِ توجه او است به آراي فرويد و مقوله روانكاوي كه سراسر رمانش بر آن بنا شده است. رماني كه «يك شاهكار عظيم و باورنكردني» خوانده شده كه در طول يك قرن احتمال دارد فقط چندبار مانند آن خلق شود. اين رمان را مرتضي كلانتريان در سال 1363 ترجمه كرد، مترجمي كه انتخابهايش از ادبيات جهان هميشه مبتنیبر تفكري بوده و هيچ دَخلي به مد روز و جريان مستقر جهاني و وطني نداشته است. اسوِوو نيز به يمنِ انديشه و دانش اين مترجم به فارسي درآمد و اخيرا در نشر بان بازنشر شده است. كلانتريان، در يادداشتِ نخست كتاب، اسوِوو و اين اثرش را معرفي ميكند. اسووو در سال 1861 در تريست متولد شد و در سپتامبر 1928 در تصادف اتومبيل از دنيا ميرود. اين نويسنده ايتاليايي در طولِ سي سال كارِ نويسندگي تنها سه رمان نوشت و بعد از دو رمان، بيستوپنج سال سكوت كرد كه بهزعمِ مترجم ناشي از عدم موفقيت آثارش بود. اما در 1923، با چاپِ «وجدان زنو» اقبال رو ميآورد و رمانش شهرتي جهاني پيدا ميكند. نويسندگاني همچون جيمز جويس و والري لاربو اثرِ او را ستايش ميكنند و همين امر «وجدان زنو» را به يكي از مهمترين رمانهاي تاريخ ادبيات بدل ميكند. «درباره اينكه اسوِوو تحتتاثير فلسفه شوپنهاور است و يا از فرويد متأثر است مقالات متعددي نوشتهاند» و البته در اين ميان كسي نسبت به تاثيرِ شوپنهاور بر اسووو ترديدي ندارد زيرا «زنو» نيز مانندِ شوپنهاور معتقد است درد و رنج بخش اساسي زندگي بشري است و راهيافتن به خوشبختي محال است. شوپنهاور باور دارد كه زندگي بين درد و ملال در نوسان است و زنو نيز همين امر را تجربه ميكند. «انديشه مرگ دست از سر زنو برنميدارد و او بر اين عقيده است كه زندگي مبارزه بيهودهاي است كه در آن سرانجام برد با مرگ خواهد بود. مفهوم انديشه شوپنهاور نيز همان است: «زندگي جدال دائمي براي بقا است، در حالي كه انسان ميداند كه در پايان اين مرگ است كه به پيروزي خواهد رسيد». انسان توانِ تغيير سرنوشت خود را ندارد، اين فشرده مضمونِ رمان «وجدان زنو» است. همانطور كه شوپنهاور ميگويد «هر كس بر اين باور است كه ميتواند طبق اراده و تصميم خود شخص ديگري بشود، اما تجربه زندگي به او خواهد آموخت كه سرنوشت او تابع مقتضيات و ضرورتهاست و او دقيقا همان نقشي را ايفا خواهد كرد كه از آن تنفر دارد...» بااينهمه، بهرغمِ اينكه منتقدان و مفسران ادبي بر نقش و تاثير شوپنهاور بر اسووو اتفاقنظر دارند، در نقشي كه آرا و عقايد فرويد در تكوين نوشتههاي اين نويسنده داشته است هيچ اجماعي در كار نيست گرچه در مواجهه اسووو با روانكاوي فرويد در رمان «وجدان زنو» ترديدي وجود ندارد و برخي معتقدند معلوم نيست اسوِوو فرويد را ميستايد يا نفي ميكند. بههرتقدير، همان جمله نخست كه «فرويد مرد بزرگي است منتهي براي قصهپردازان و نه براي بيماران» نشانگرِ نگاه انتقادي اسووو به روانكاوي است، مقولهاي كه بهقولِ خودش سخت به كارِ قصهپردازاني همچون خودش در رمان اخير آمده است. شوپنهاور معتقد است اگر به کل هستی بشری بنگریم جز تراژدی در آن نخواهیم یافت، اما رمانِ سرشار از طنز و کمدی است، يكي از معيارهايي كه كلانتريان در انتخاب آثار براي ترجمه همواره مدنظر داشته است. اسووو در اين رمان اين دو جنبه زندگی انسان يعني تراژيكبودن و طنز آن را بهنحوي استادانه ترسیم كرده است. «وجدان زنو» را از نمونههاي شاهكارِ استقلال رمان از روانكاوي ميخوانند. زنو درست همان زماني كه بهقصدِ درمان و بهاصرار روانكاو خود خاطراتش را مينويسد، ناخواسته چنان به الگوهاي شناختهشده روانكاوي ميتازد كه روانكاوش را به شك مياندازد. داستان با مقدمهاي از پزشكِ زنو آغاز ميشود: «من همان طبيبي هستم كه بيمار من، در حديث نفسي كه بهدنبال خواهد آمد، با لحني نهچندان محبتآميز از او حرف زده است. هر كس كه كمترين اطلاعي از روانكاوي داشته باشد ميتواند انگيزه نفرت بيمارم را نسبت به من درك كند. در اينجا قصد ندارم از روانكاوي حرف بزنم، چون در اين كتاب بهحد كافي از آن صحبت خواهد شد. مرا از اينكه بيمارم را وادار كردم تا شرححالش را بنويسد بايد بخشيد. روانكاوها، مسلما، از چنين ابتكاري گره به ابرو خواهند انداخت». بعد، روانكاوِ داستان اعتراف ميكند كه گرچه در درمانِ بيمارش ناكام مانده است، نتايج قابل ملاحظهاي درباره روانكاوي بهدست آورده كه بهزعمِ اين پزشك ميتوانست درخشانتر هم باشد «اگر زنو در حساسترين لحظه، از معالجه روگردان نميشد و به اين ترتيب مرا از ثمره كار دقيق و طولانيام محروم نميكرد». ادامه داستان روايتِ زنو است از حالوروزش كه به توصيه دكتر با يك تجزيهوتحليل تاريخي از كشش و تمايلش به كشيدنِ سيگار شروع ميشود. «آخرين سيگار» عنوانِ فصل نخست رمان است. «وجدان زنو» پنج فصل ديگر دارد با عناوينِ «مرگ پدر»، «ماجراي ازدواجم»، «همسر و معشوقه»، «داستان يک شرکت تجاري» و «روانکاوي». زنو، چندان به الگوها باور ندارد و مدام گرفتار ترديد است و در خاطرات يا زندگينامهاي كه مينويسد تا از شر بيماري رهايي يابد تمام اين كليشهها و الگوها را برهم ميزند، و اين در حالي است كه روانكاوش مدام سعي دارد با توسل به همين الگوهاي پيشيني راهي براي رهاييِ او بيابد. زنو از خلالِ روايت زندگي خود و ذهنياتش در طولِ روايت به بازسازيِ شخصيت خود دست ميزند. اين تلقي در آخر داستان پيداست كه زنو مينويسد «او پيش خودش حساب ميكند كه هنوز هم با يك بيمار، با يك آدم ضعيف سروكار دارد! سخت اشتباه ميكند، اصلا چنين نيست. او توصيف تندرستي كامل فردي را دريافت خواهد كرد... نهتنها ديگر هرگز خودم را در جنگ روانكاوي رها نخواهم كرد، بلكه اصولا نيازي به آن ندارم. اگر از سلامت خودم حرف ميزنم تنها بهخاطر آن نيست كه خودم را، در ميان اينهمه محرومين اجتماع، بركشيده تقدير فرض ميكنم؛ از نظر مقايسه با سايرين نيست كه چنين عقيدهاي دارم، بلكه بهنحو اطلاق و در حد كمال به آن معتقدم... ترديدي نيست كه من از دردهايي رنج ميبرم... ممكن است پيچومهرهاي اينجا و آنجا لق شده باشد، ولي كل دستگاه كار خودش را ميكند. زندگي را بهخاطر رنجي كه ميبريم، نبايد بهصورت يك بيماري نگريست».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.