|

تماشاخانه ذهن

شرق: «تئاتر و فلسفه هر دو انسان را در حالی نشان می‌دهند که فعالانه در جهان زندگی می‌کند و با آن درگیر است و هر دو یک روش اصلی را برای این کار به خدمت می‌گیرند که همان دیالوگ یا گفت‌وگو است». از مجموعه «تئاتر: نظریه و اجرا» اخیرا کتابِ دیگری با عنوانِ «به صحنه‌بردن فلسفه» منتشر شده است. چهاردهمین جلدِ این مجموعه شامل مقالاتی است به ویراستاری د. کراسنر و د. سالتز. کتاب سه بخش اصلی دارد: «تاریخ و روش»، «حضور» و «دریافت». نظریه اجرا و نسبت آن با فلسفه مضمونِ اصلی کتاب است که با پرداختن به جنبش‌های فلسفی و مکاتب فکری در نسبت با تئاتر و اجرا، با رویکردی انتقادی طرح می‌‌شود. هر یک از بخش‌های سه‌گانه کتاب با چشم‌انداز خاصی، موضوعات و پرسش‌های بنیادین مربوط به تئاتر و اجرا را بررسی می‌کند. این مقالات که نوشته منتقدان و نظریه‌پردازانِ تئاتر است طیف گسترده‌ای از افکار و آرای مربوط به اجرا و صحنه را دربر می‌گیرد؛ از فلسفه تحلیلی تا پدیدارشناسی و از واسازی تا رئالیسم انتقادی. در مقدمه ویراستارانِ کتاب آمده است که «به صحنه‌بردن فلسفه» به‌گونه‌ای تدارک دیده شده که علاوه‌بر جالب و برانگیزاننده‌بودن برای کارشناسان این حوزه برای افراد غیرمتخصص که شاید با فلسفه تئاتر و اجرا آشنا نباشند نیز مفید باشد. چنان‌که از عنوان کتاب پیداست، مقصود آن بررسی موضوعات و مباحثِ کلیدی تئاتر است از منظرِ اجرا. رابطه دیرپای تئاتر با فلسفه نیز نقطه عطفِ تمام مقالات است، تا حدی که ویراستاران آن‌ها را «رشته‌های هم‌خانواده» می‌خوانند. «آرتور دانتو در کتاب پیوندهایی با جهان: مفاهیم بنیادین فلسفه می‌گوید که فلسفه فقط دوبار در تاریخ تمدن شکل گرفته و رشد یافته است: یکی در یونان و دیگری در هند. دانتو اشاره می‌کند که فلسفه در این دو مکان پدیدار شد چراکه تمایز میان نمود و واقعیت ضروری به‌نظر آمد. به‌طرزی معنادار هر دوی این تمدن‌ها تقریبا همزمان و تقریبا به دلیلی مشابه تئاتر را نیز در دل خود پروراندند». تئاتر همانند فلسفه بر واقعیتی که جلوه‌های ظاهری آن را تیره‌وتار ساخته‌اند نور می‌تاباند. هم‌چنین تئاتر نیز با بازنمایی و تحلیل کنش‌های انسان با واقعیت سروکار دارد و به‌تعبیر بروس ویلشایر در تئاتر می‌توانیم شرایط تئاترگونه مربوط به خودِ واقعی‌مان را برجسته‌تر ببینیم، آن‌قدر برجسته‌ که بتوان شرایطی را دید که در غیر این صورت به‌سادگی دیده نمی‌شد. ازاین‌روست که در نظر ویراستاران کتاب، پیوند اساسی تئاتر و فلسفه عمل دیدن است: مشاهده رخدادها، کنش‌ها، واکنش‌ها، ژست‌ها و رفتار همراه شنیدن اصوات، آواها، لحن‌ها و وزن‌ها که ما را به ادراک واقعیت‌هایی می‌رساند که در پسِ نمودهای ظاهری جهان جای دارند. آلدو تاسی در مقاله‌«فلسفه و تئاتر» به این بحث می‌پردازد که تئاتر و فلسفه، هر دو به‌واسطه نوعی فرایند آشکارسازی همواره با هم در پیوند هستند. «فلسفه فعالیتی است که می‌کوشد ما را به جایی ببرد که در آن مرزها و محدوده‌ها تثبیت می‌شوند و ما می‌بینیم که چطور چیزها به وجود می‌آیند. صحنه تئاتر هم به همین ترتیب عمل می‌کند، تماشاخانه ذهن محلی است برای دیدن و این فلسفه است که هنگامی که با ادراک چیزها سروکار داریم بر آنچه پنهان و تاریک است پرتو می‌افکند و ما را قادر به دیدن می‌کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.