نمايشگاه «آبيهاي ناصر اويسي» در گالري چهار
شهر عشّاق
پرويز براتي
گذشته ميتواند مانند کابوسي بر اذهان زندگان سنگيني کند. ناصر اويسي با كوشكها، اسبهاي خرامان، شمايلهاي قجريمآب، دختركان زيبا و رنگهاي درخشان دمي اين کابوس را از مقابل چشم بينندگان تابلوهاي خود پاک ميکند. او اين روزها مجموعهاي با عنوان آبيها در گالري چهار تهران به نمايش گذاشته که ميتوان آنها را آخرين تصاوير باشكوه نسلي دانست که ناصر اويسي يکي از نمايندگان آن است؛ نسل نخستينِ مدرنيستهاي ايراني عمدتا با کنش هويتمحور که به سنتهاي هنري گذشته رجوع ميکردند و کارشان اغلب ذيل مکتب «سقاخانه» جاي ميگيرد. اين نسل بر آن بود تا شناسنامه ايراني براي کار خود داشته باشد. اويسي از اين نظر جلوه خاصي از فرهنگ ايراني را با تابلوهايش به نمايش ميگذارد. زن، اسب، پرنده، انار و درخت؛ عناصر محدودِ تابلوهاي اويند. اويسي در نمايشگاه اخيرش در گالري چهار، همان اويسي هميشگي است. قدري از رنگهاي خنثاي قهوهاي و تيره قبلي فاصله گرفته و آبيها و لاجورديهاي متنوعي در زمينه تابلو نشان داده است. عناصر و نقوش او مطابق با الگوي کهن نقاشي ايراني است؛ با اين تفاوت که ترکيببندي مدرن، خطوط ساده و مهمتر از آن کليت اثر منطبق با هندسه نقاشي مدرن است. او در اين آثار فضاي سنتي نگارگري ايران را به زمان حال پيوند ميزند؛ در عين حال برخي کارهايش آميختهاي از فيگور و خط است. اويسي سالها پيش پي به استفاده از خط در نقاشي برد. اما وقتي از ايران مهاجرت کرد، فهميد فيگور هم نوعي خط است و بهكاربردن خط تنها، هيچ وقت هنر نيست. هنر اويسي ايراني است؛ اما اين ويژگي همچون مانعي بر سر راه مدرنيسم او عمل نميکند. اويسي بهخوبي دريافت که چگونه اين دو قطب ظاهرا نامتجانس را با هم پيوند بزند. او از مخاطب دعوت ميکند تا هم نزديك بيايد و هم از نقاشي دور شود؛ درست مانند اينكه هم با تلسكوپ به اثري بنگريم و هم با ميكروسكوپ. از انتزاع به مفهومي كه معطوف به تمايلات نگارگري اصيل ايراني است، ميرسد. اينگونه اويسي از ناكجاآباد مدرنيسم به نگارگري ايراني ميرسد.
سوءتفاهمها و گزارههاي سلبي- تخريبي درباره نسل اويسي البته کم نيستند؛ از جمله اينکه اين نسل به اِعمال سنتهاي هويتي و اصالتمحور در نقاشي متهم هستند. از ديد منتقدان، نظام مفهومي مبتني بر فرايند هويتسازي، کليشهاي و لاجرم ايستاست. ناگفته پيداست که هويتمحوري از ديد آنها، نام ديگري براي «دلخوشي عبث» است. بيآنکه درصدد رفع استيضاح يا ايراد دفاعيه برآييم، بايد بگوييم هر چند بوميگرايي ايراني از ناسيوناليسم نشئت ميگيرد، با اين حال بايد بين بوميگرايي به سبک ناصر اويسي و روحيه رمانتيک مليگرايانه تفاوت قائل شد؛ گو اينکه اساسا سنخ رفتار هنري اويسي در استفاده از مضامين و مواد بومي براي خلق آثار بومي، با سنخ رفتار سايرين در مکتب سقاخانه تفاوت دارد. دستاورد باورهاي بوميگرايانهاي که بازنمود آن را به شکلهاي مختلف چه قبل از انقلاب -عمدتا در دهه ٤٠- و چه بعدها در دوران پس از انقلاب و اوايل دهه شمسي ٧٠ ميتوانيم ببينيم؛ يک روششناسي مجزا است و کاملا در مقابل آنچه شرقشناسي ناميده ميشود، قرار ميگيرد. اين روش اساسا با تقسيمبندي سلسلهمراتبي غرب درباره شرق مخالف است و جايگزين خود را ارائه ميکند. بوميگرايي به سبک ناصر اويسي زماني جالبتر به نظر ميرسد که ببينيم او بيش از چهار دهه است که از ايران مهاجرت کرده و از اينرو قاعدتا نميتوان در ميزان شناخت او از غرب و دلايل بوميگرايياش ترديد کرد. چند سال پيش در مکالمهاي تلفني ميگفت: «من در اينجا هيچوقت از حال و هواي ايران دور نيستم. در آمريكا انواع و اقسام موزهها هست كه آثار هنري ايران در آنها نگهداري ميشود؛ ضمن اينكه ايران در ذهن و وجود من است. هيچگاه از ايران كنده نشدهام. بيش از 40 سال است در اروپا و آمريكا به سر ميبرم اما بيشتر از هركس ديگري ايرانيام. دوربودن فيزيكي هيچگاه مرا از مملكتم دور نكرده است. زندگي در اينجا هم مرا از عشق و احساس دور نكرده. محل زندگيام، ويرجينيا نزديك واشنگتن، به شهر عشاق معروف است. در خانهام درخت آلبالويي كاشتهام كه گنجشكهاي قرمز اين منطقه، روي آن مينشينند. روز و شب من در چنين فضايي سپري ميشود». سخن آخر درباره ناصر اويسي اينکه او توجهي به فقدانها ندارد. کار او دفاع از ايجابيت زيبايي، تصوير و نقاشي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.