لباس اقوام ايراني کجاي جغرافياي مُد ايستاده است
ستاره جاويد
تم لباس اقوام ايراني، گوشت قرباني کهني است که در چند سال اخير به دستاويزي تبديل شده است. بهخصوص در دو سال اخير تحرکات و جشنوارههاي کوچک و بزرگ متعددي بر مبناي طراحي لباس ايراني با اقتباس از لباس اقوام ايراني برگزار شده که خروجي اميدوارکنندهاي نداشته و لباس اقوام ايراني و لباس فولک ايراني نتوانسته با آن هزار رنگ و هزار نقش و انديشه ديريني که در پسزمينه دارد، به جايگاهي که درخور و شايستهاش است تکيه بزند. به راستي قصه چيست؟ پشت قضيه اينکه هرازگاهي موضوع لباس فولک ايراني مد جريانات بخش خصوصي و دولتي ميشود و هر بخش از ظن خود يار اين بخش شده و ناخنکي به اين حوزه ميزند و ميکوشد خود را فعال و متولي اين حوزه نشان دهد چيست؟ اين نگاه ابزاري که به تم لباس فولک ميشود تا کي قرار است جانمايه برخي جشنوارههاي فرماليته و هزينهساز و بيخروجي قرار گيرد؟ چه زماني قرار است به صورت حرفهاي انديشه لباس فولک ايراني در تاروپود لباس اجتماع بانوان بنشيند و رنگ و بوي ايرانيبودن خود را جلوهگر كند؟ به راستي لباس اقوام ايراني در کجاي جغرافياي مد ايران ايستاده است و به کدام سو ميرود؟ براي يافتن پاسخ به سراغ فعالان اين حوزه رفتيم.
در دو سال اخير تعداد جشنوارههاي لباس اقوام ايراني که اکثرا نام اولين را به همراه دارند، بسيار رشد داشته است. رشد جشنوارهها و ايجاد فضاي کار براي طراحان اميدبخش اما خروجي ضعيف بر بينتيجهبودن جشنوارهها صحه گذاشته است. سراغ نايبرئيس هيئتمديره انجمن طراحان لباس و پارچه در ايران رفتيم و پرسيديم جريان اين تحرکات چيست و چرا اين موضوع هرازگاهي مد ميشود؟ مينو پدرام، طراح لباس، مدرس دانشگاه، نايبرئيس هيئتمديره انجمن طراحان لباس و پارچه ايران ميگويد: در بحث لباس اقوام هميشه همه تأکيد داشتند که ما ميتوانيم از نقوش و پارچهها و فرهنگي که در لباسهاي تاريخي يا سبک و استايلي که در لباسهاي اقوام مختلف هست، استفاده کنيم. در پاسخ به اينکه چرا اکنون بيشتر به آن پرداخته ميشود، فکر ميکنم در مسئله پوشش بانوان بهخصوص لباس اجتماع، با اينکه طراحان توانستند مقداري تنوع ايجاد کنند اما شاهد نوعي تکرار و تکثير در آن تنوع هستيم و مجدد طراحان در تلاش هستند که به سبک سنتي-مدرن پيش بروند و از لباس اقوام الهام بگيرند. دورهاي شاهد لباسهايي با الگوبرداري از مد غربي بوديم که خوشبختانه طراحان ايرانيزه کرده بودند اما با تکرار همان تنوع، طراحان به اين نتيجه رسيدند که مجدد به لباس اقوام اقبال نشان دهند و از آن استايل برداشت کنند منتها اينکه چقدر در اين برداشت، موفق هستند و ميتوانند خوشسليقگي به خرج دهند، بحثي جداست. من فکر ميکنم آن تکرار و تکثير، سبب اقبال مجدد به موضوع طراحي لباس اقوام ايراني شده و از سوي ديگر چون به ايران عرق داريم، اين سبک لباسها از منظر ذائقه بانوان ايراني، با اقبال روبهرو ميشود. علاوه بر اينها، ما تنوع لباسها و رنگها و نکته مهمتر، پوشيدگي را در لباسهاي اقوام ايراني ميبينيم و اين سبک، ميتواند در عين پوشيدگي پر از رنگ و نقش باشد و جذابيت داشته باشد و به صورت مدرن پياده شود اما معتقد هستم که احياي اين تم و بقاي اين مسئله خيلي جاي کار دارد و تحقيق و پژوهشهاي زيادي نياز دارد و لازم است که اصول درست طراحي لباس توسط طراحان رعايت شود تا محصول نهايي ضمن برخورداري از طراحي، در عين حفظ سنت و فرهنگ، اصالت ايراني خود را هم داشته باشد. ديده شده که در برخي از طرحهايي که تم طراحي بر مبناي لباس اقوام ايراني را با خود همراه دارند، از پارچههاي هندي استفاده ميشود البته نه اينکه بد باشد، اما اگر بخواهيم لباس اقوام ايراني را احيا کنيم، بايد بررسيها و پژوهشهاي بيشتري انجام شود و معتقدم که هنوز جاي کار دارد تا بتوانيم برداشت درستي از اين سبک داشته باشيم. جشنوارههاي آماري که در اين خصوص برگزار ميشود، اين تکرار را تکرار ميکنند و متأسفانه اين حوزه دارد به ابتذال ميرود، چون عملا کاربردي و عملياتي نميشود و حاصل کار، تعيينکننده نيست! به نظر شما علت ناکامي جشنوارهها چيست؟ اين حوزه بايد ساماندهي شود و نياز به يک کار کارشناسي دارد تا موضوع به دست افرادي سپرده شود که در بحث نوآوري و حتي برگزاري جشنوارهها، انتخابهاي درستي انجام دهند و اين بخش به سمت درست و صحيح، راهبري شود. اينکه چه بخشي بايد متولي امر باشد و ساماندهي را بر عهده بگيرد، مسلما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و کارگروه ساماندهي مد و لباس عهدهدار اين مسئله خواهند بود و شکي نيست که ساماندهي، هدايت و راهبري بر عهده اين بخش است. کارگروه خيلي مشغله دارد؟ بله درست است اما ميتواند تفويض اختيار کرده و ساماندهي اين بخش را به انجمنها انتقال دهد که اتفاقا اين کار را هم انجام داده است.. به عنوان مثال ما به عنوان يک انجياو و يک انجمن صنفي همکاريهاي لازم را با کارگروه ساماندهي مد و لباس داريم. مؤسسات هم ميتوانند کمککننده باشند اما چون انجمنها متشکل از صنفها هستند، در اين حوزه تخصص بيشتري دارند و ميتوانند بيشترين همافزايي را با کارگروه داشته باشند. اکنون انجمن طراحان پارچه و لباس در اينخصوص چه کرده است؟ در سياستگذاريهايي که از قبل داشتيم و اکنون هم بيشتر شده و جزء اهداف انجمن هم بوده کارگروهها و کميتههايي در بحث آموزش و پژوهش راهاندازي کرديم و اين بخشها را توسعه داده و تقويت کرديم. همچنين در بحث آموزش، طرحها و پروپوزالهايي را به وزارت فرهنگ و ارشاد پيشنهاد داديم. بحث لباس اقوام، استارتآپها، مسابقات و جشنوارهها در مرحله طرحنويسي و قالببندي است. اميدوارم بتوانيم با توجه به شرايط سخت پيشروي انجمن به عنوان يک انجياو مصوبات را بگيريم و طرحها را اجرائي کنيم. فکر، ايده و پتانسيل زيادي وجود دارد اما اين ظرفيت زماني بالقوه ميشود که از آن حمايت شود و امکاناتي داشته باشد. من با شما همعقيدهام که موضوع اقوام دچار نگاه ابزاري شده و چون مد شده است که به لباس اقوام بپردازند، اين حوزه مهم دچار نوعي ابتذال شده است، اما اگر از اين تم به شکل درست استفاده شود، مشکلي پيش نخواهد آمد و خروجي کار، رضايتبخش خواهد بود. براي مثال هند، کره و چين جزء کشورهايي هستند که در آيينهاي ملي خود از لباسهاي ملي و محلي استفاده ميکنند و هرگز آن را از بخش طراحي و فرهنگ خود حذف نميکنند. اين عقبه در فرهنگ و تاريخ ما هم هست و اگر درست استفاده شود، ميتواند بسيار ايدهآفرين و مثمرثمر باشد. به نظر من مهم اين است که در اين اقتباس، اصول و قواعد طراحي هم بهدرستي استفاده شود؛ يعني از ابزار هم بهدرستي استفاده کنيم. اينکه فقط يک تکه پارچه را در قسمتي از لباس يا نقوش در کار پياده کنيم، مسلما نميتواند گزينه درستي باشد و نیز نمیتوان مدعی شد که ما از فرهنگ خود در پوشش استفاده ميکنيم. به نظرم هر کس ميخواهد در اين حوزه کار کند و باقي بماند، بايد حداقل دانشي را از اصول و قواعد طراحي داشته باشد و نقوش را بشناسد، يعني مجموعه قواعدي را داشته باشد تا خروجي کارش، لباسي باشد که هويت ايراني دارد و بر اساس مد ايراني طراحي شده و چشمنواز باشد. گاهي اين ابزار به اندازهاي غلط استفاده ميشود که شما ميبينيد با اینکه بسیار تلاش شده، اما چشمنواز نيست و دور از انتظاراتي است که يک لباس مبتني بر مد ايراني دارد. به نظر شما لباس اقوام کجا ايستاده است؟ لباس اقوام ارائه شده در دو سال اخیر را نميتوانيم معيار قرار دهيم و بگوييم مشخصا در طراحي لباس ما جايگاهي دارد، ولي امروزه مد تابعي از مد روز دنياست و آنچه مجبوريم از آن پيروي کنيم اين است که سال آينده چه چيزهايي در دنيا مد ميشود. اکنون عصر ارتباطات و استارتاپهاست و ما مجبوريم جهاني فکر کنيم. اما هميشه احساس ميکنم ما ميتوانيم از شاخه جداگانهاي در بحث طراحي لباس با اقتباس از فرهنگ خود و لباسهاي فولک، به صورت مدرن استفاده کرده و سبک ايراني را حفظ کنيم. مد از چه بخشهاي دنيا را رصد ميکنيد؟ اين رصدي که ميفرماييد در بخش دولتي مشخصا کجاست؟ شايد اين اطلاعات به ما نرسد یا دير برسد، اما با وجود اينترنت و شبکههاي مجازي، هرکس ميتواند شش ماه يا يک سال آينده را رصد کند، اما اينکه چه کسي و با چه ديدي رصد کند خيلي اهميت دارد. مهم اين است که رصدکننده، با بررسي مد سال آينده، پيشنهاددهنده ايدههاي جديد باشد و خيلي تابع مد نباشد؛ يعني رصدکنندگان با سنجش و پيشبيني مد پيشرو به پالتي از پيشنهادهاي مختلف و جديد برسند و درعينحال که از مد روز دنيا اقتباس گرفته است اما ايرانيزه شده و منطبق با سليقه ايراني همراه بوده و نو هم باشد. چرا موضوع لباس اقوام ايراني هرازگاهي مد ميشود و هر طراحي برمبناي جريان روز، سعي ميکند به اين حوزه ورود کند؟ تکتم همتي، طراح لباس، در پاسخ ميگويد آثار من يونيك است؛ يعني براي جنسيت طراحي نشده است و دوست دارم لباسي که براي زنان طراحي ميکنم، لباسي باشد که زنان در پوشش آن قوي و مردانه به نظر برسند؛ شايد اين مخالف عقايد فمينيستها باشد اما من الگوي لباسهايم را از لباس مردان عشاير اقتباس ميکنم و باور دارم که لباس اقوام ايراني تمي قوي براي کار دارد. من حس ميکنم وقتي اسم لباسهاي سنتي و محلي ميآيد، دولت، وزارت ارشاد و بنياد ملي مد کمکهاي خوبي به طراحان ميکند و هرازگاهي ميبينيد که در کاخ سعدآباد يا نياوران مجموعههايي از لباسهاي اقوام ارائه ميشود. اين انگيزه خوبي براي طراح ايجاد ميکند؛ زیرا او با خود ميگويد من بودجه ميگيرم و کار ميکنم يا موفق ميشوم يا نميشوم. در هفتههاي فرهنگي کشورها هم، ايران هم دوست دارد عرض اندام کند و خودي نشان دهد به همين دليل لباسهايي که در اين هفتهها ارائه ميشود، يکسري لباسهاي سنتي است و تعداد معدودي از طراحان لباس هستند که با لباسهايشان به همه جاي دنيا ميروند. من نوعي خيلي پولدار نيستم که آثارم را در آلمان، ايتاليا و فرانسه معرفي کنم اما اگر لباس سنتي يا اقوام کار کنم احتمال اينکه دولت حمايتم کند، وجود دارد و همين جلب حمايت باعث ميشود موضوع لباس اقوام بولد شود. دليل دوم اينکه لباس اقوام ايراني در خارج از کشور متقاضي دارد. براي مثال من مجموعهاي کار کردم که بيس تمام کالکشن پارچههاي دستبافت جنوب خراسان بود که با تايپوگرافيهاي فارسي يکي استادان بنام ايراني مزين شده بود. اين مجموعه در ايران استقبال نشد و فروش چنداني نداشت اما در آلمان به فروش رفت. درست مثل فونت انگليسي که در ايران متقاضي دارد؛ لباس اقوام هم به همين شکل، در خارج از ايران متقاضي دارد و طراحان دوست دارند در خارج پرزنت شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.