تاریخ دانشگاه در ایران تاریخ گسست است
مقصود فراستخواه در نشست نقد و بررسی کتاب «تاریخ دانشگاه در ایران»، ایبنا: در اروپا امر اجتماعی نیرومند بود و جامعه تابآوری داشت و نهادهای اجتماعی وجود داشتند. در ایران دولت قوی با جامعه ضعیف روبرو بود. آنجا دانشگاه بهرغم تمام مشکلات جان گرفت، چون دانشگاه زود از نفس نمیافتاد و وابسته به دولت نبود. اگر در اروپا جایی متفکری محاکمه میشد در جای دیگر رادیکالترین کارها صورت میگرفت. اما در ایران با سیطره و سلطه مواجهیم. انقلاب علمی در شهرهای اروپا سنتهای تعلیمی و مدرسهای را نقد میکرد. آنجا نقد در سنت و بر سنت بوده و در داخل سنت نیز چالشهایی شکل گرفته است. در نتیجه سنت کتک خورد، تمرین کرد و ریاضت کشید و تغییر کرد. پس آنجا سنتی دیالکتیکی وجود داشت که از طریق آن دانشگاه پیش رفت. دانشگاه در اروپا نه نتیجه کلیسا بلکه نتیجه چالشهای درون و بیرون کلیسا بود. کلیسا علت دانشگاه نبود ولی در بستر تغییرات اجتماعی قرار داشت. اگرچه رضاشاه به مدرنسازی ایران کمک کرد و تا سالها در برابر این امر مقاومت میکرد، اما روشنفکران مرزی دراینباره نقش مهمتری داشتند. پس داستان تصاحب دانشگاه توسط حکومت و تبدیل آن به زائده دیوانسالاری داستان دیگری غیر از ملوکالطوایفی است. دولت پهلوی دوم نیز نسبت به تغییراتی که خودش به آن کمک کرده بود بیگانه و ناهمزمان بود. پهلوی لزوم تغییر جامعه را درک کرده بود اما از جایی به بعد دیگر نتوانست با این منطق همراه شود. من در کتاب «تاریخ دانشگاه در ایران» بیشتر تلاش کردم ساختارها را پررنگ کنم. چون در زمان تالیف این کتاب ساختارها مرا اذیت میکرد و محدودیتها را میدیدم. اما اکنون به نظرم عاملیت اجتماعی میتواند موثر باشد. در کتاب کنشگران دانشگاهی را در نظر داشتم. در بخشی از کتاب وقتی از انقلاب فرهنگی میگویم از مقاومتکنندگانی سخن گفتم که از پا افتادند. در بخش دیگری از کتاب بیان شده که وقتی استقلال دانشگاه مشکل میشود و هیات امنا منحل میشود دکتر کاتوزیان و حقوقدانان طرح قانونی تاسیس کردند که بر اساس آن مدیریت دانشگاه باید توسط گروههای آموزشی انتخاب شود. پس در بخشهایی از کتاب به برخی از این مقاومتها اشاره شده است. دانشگاه را از نظر مدیریت حرفهای، استقلال و ارتباط با جامعه و دنیا ناکارآمد و برنامه درسی را نیز دراینباره به صورت متمرکز تدوین کردند. نتیجه این دانشگاه بیکاری دانشگاهیان بود. ساختار اقتصاد ما نیز که بر اساس اقتصاد نفتی و رانتی است دانش نمیخواهد، پس یقه دانشگاه را میگیرند که چرا دانشگاه شغل ایجاد نمیکند. گویی اگر انقلاب فرهنگی دومی رخ دهد مشکل حل میشود. نهنگها در اقیانوس پرورش مییابند ولی ما اقیانوسی نداشتیم که نهنگ داشته باشیم. درست است که علم تابع تقاضاها نیست اما خودش گفتمانی دارد و در جامعه و دولت نفوذ میکند. علم پارادایمی است و خودش میدان قدرت و درگیری دارد. دانشگاه خود سلسلهمراتب و سازوکارهای سرکوب خود را دارد. پس دانشگاه واجد خصیصه محافظهکاری در ذات علم است و نابرابریهایی ایجاد میکند و خود به بخشی از قدرت بدل میشود. در ایران دانشگاه طرح اجتماعی نیمهتمام است. با انقلاب فرهنگی پروژه دانشگاه در ایران شکست خورده همانطور که دولت شکست خورده است. در نتیجه اکنون دانشگاه میخواهد ققنوسوار از زیر آتش بیرون بیاید. تنشهایی مهم که در تاریخنگاری علم در ایران وجود دارد باید مورد توجه قرار گیرد. میتوان گفت جامعه ایران جامعهای است که شکست میخورد اما دوباره حرکت میکند. مسیر علمآموزی در ایران مانند مسیر دموکراسی دشوار است. من تقدیرگرا نیستم اما معتقدم جامعه ایران نمرده و حرکت میکند و در دانشگاه کارهایی میشود که به جامعه کمک میکند. اما از سوی دیگر محدودیتهایی هم هست چون تاریخ دانشگاه در ایران تاریخ گسست است تا تاریخ پیوست. دانشگاه پیوستی بر تاریخ ایران نیست و در نتیجه از جمله مسایلی که باید به آن توجه کرد این است که بدون تحمل گسستها تاریخی به وجود نمیآید. دانشگاه بخشی از تکاپوی معطوف به تغییر در ایران است. دارالفنون در ایران پروژه خونین است چون معطوف به تاریخ تغییر است. نگاه تحولی میگوید دانشگاه در ایران نتیجه زیستبوم فرهنگی، تغییرات اجتماعی و سیاسی و فرهنگی در ایران است. این کتاب را در دهه 70 نوشتم و مساله من فهم نظمهای وقایع در ایران بود تا ببینم چه اتفاقاتی در ایران رخ داده است. ما باید نظمها و بینظمیهای ایران را بفهمیم تا دانشگاه را بفهمیم. از سوی دیگر دانشگاه را باید از طریق تاریخ اکنون فهمید. باید بدانیم که تاریخ حقایق در مقابل تاریخ گفتمانهاست. نباید چنان از تاریخ سخن بگوییم که گویی در جای خدا ایستادهایم. هر تاریخی آکنده از گفتمان است و تاریخنگار باید این گفتمانها را افشا کند و از داخل پرانتز بیرون آورد. تحلیل تاریخ دانشگاه در ایران تبارشناسی و تحلیل گفتمان میخواهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.