|

در ستایش مدارای سازش‏ناپذیر

آخرین روشنفکر

یاشار دارالشفاء . پیام حیدرقزوینی

«حقیقت در کل زندگی متبلور است. نه کل زندگی تجزیه‏پذیر است، و نه حقیقت تجزیه‌شدنی است. از این‏رو زندگی و حقیقت و نوشتن آینه‏دار هم‌اند. زندگی‌کردن در حقیقت، و زنده‌بودن به حقیقت، سرنوشت انسان، و سرنوشت شاعر و نویسنده است.» (مقاله‏ «کریسمس مبارک آقای هاول» از کتاب «تمرین مدارا») سطور فوق نه جملاتی قصار است و نه شعارهایی تبلیغاتی بلکه اعتقاد واقعی کسی است که به حقیقت زنده بود و کوشید تا آخرین دم در حقیقت زندگی کند و هرگز بخشی از آن را نادیده نگیرد و انکار نکند. در میان آثار محمد مختاری شعر، ترجمه، نقد ادبی، پژوهش در اسطوره‌ها و فرهنگ عامه، مقاله‌هایی درباره اقتصاد و تاریخ و... دیده می‌شود و در مواجهه با این حجم از پراکندگیِ آثار او می‌توان پرسید که چرا مختاری در قالبی مشخص قرار نمی‌گرفت و در همه‌چیز «دخالت» می‌کرد؟ همچنین درباره نسبت او با وضعیت فعلی نیز می‌توان پرسید که او چه نسبتی با زمانه‌ای دارد که تخصص‌گرایی بارزه اصلی‌اش است و هرکس فقط در حوزه‌‌ای که تخصص‌اش است حق اظهارنظر دارد؟ در وضعیت کنونیِ ما مختاری چه امکان‌هایی پیش رویمان می‌گشاید؟ نگاهی ابتدایی به آنچه مختاری نوشته، شاید این تصور را به وجود بیاورد که او پروژه فکری مشخصی نداشته و از این‌رو از شاخه‌ای به شاخه‌ای دیگر پریده است. اما اگر با نگاهی دقیق‌تر به سراغ آثار او برویم، خطی مشخص را تشخیص می‌دهیم که هرچند ناتمام مانده اما هرچه پیش آمده روشن‌تر و پخته‌تر شده است. نقد و درونی‌کردن انتقاد، یکی از مهم‌ترین وجوه پروژه فکری مختاری است و او با نگاهی انتقادی درپی پاسخ‌گویی به این پرسش بوده که «موقعیت» جامعه چیست و درگیری‌ها و گرفتاری‌اش در کجاست. مختاری «بازخوانی فرهنگ» را ضرورتی اساسی می‌داند و به دلیل همین ضرورت است که مدام از سویی به سوی دیگر کشیده می‌شود. او در جایی از مقاله «بازخوانی فرهنگ» می‌نویسد: «دوباره خواندن به این معناست که همه پندارها و گفتارها و رفتارها و روابط و شکل‌های نهادی‌شده را باید از دل این زندگی، جامعه، تاریخ، و به‌طور کلی فرهنگ بیرون کشید، و دوباره خواند. تا با درک مقدورات و محدودیت‌های خویش، بتوان از بنیان‌ها و عارضه‌های بازدارنده فاصله گرفت.» در تفکر انتقادی مختاری هیچ‌ خط قرمزی جز خود نقد وجود ندارد. به این اعتبار می‌توان مختاری را روشنفکری تمام‌عیار دانست: موجودی فضول که در هیچ قالبی محدود نمی‌شود و به هیچ‌ تخصصی تن نمی‌دهد و به هرکجا که لازم باشد، سرک می‌کشد. الگویی که مختاری برای نقد و بازخوانی فرهنگ در کلیت آثارش ارایه داده هنوز مغفول مانده است و بخشی از این مغفول‌ماندن به این دلیل است که در این سال‌ها الگوی روشنفکر در جامعه ما تغییر کرده است. روشنفکر امروز چهره خسته‌ای‌ است که تنها ارتباطش با جامعه نق‌نق‌های گاه‌وبیگاهی است که از او شنیده می‌شود. روشنفکری که فکر می‌کند جامعه قدرش را نمی‌داند و همواره از موضعی بالا همراه با تحقیر با جامعه صحبت می‌کند. در مقابل اما مختاری الگویی از روشنفکری است که خود را نه تنها جدا از جامعه نمی‌داند بلکه دقیقا خود و کارش را محصول تناقض‌ها و تضادهای جامعه می‌داند. به این اعتبار محمد مختاری فقط شاعر و پژوهشگر یا عضوی از یک «نهاد فرهنگیِ» متعلق به نویسندگان نبود، تصویر امروزین ما از او می‌تواند چنین باشد: مختاری همچون انسان ماه بهمن انسان ژرژ پولیستر انسان ژاک دوکور امروز که پیامدهای نزدیک به سی سال اجرای سیاست‏های نولیبرالی، «مضرات نولیبرالیسم» را به واقعیتی بدیهی بدل کرده، هشداردادن درباره فاجعه بازار آزاد هوش چندانی نمی‌خواهد؛ اما مختاریِ شاعر در اوایل دهه‏ هفتاد، امروزِ ما را دیده بود. مختاری آن‏قدر هوشیار بود که بی‏آنکه خواسته باشد ژست یک اقتصاددان چپ را به خود بگیرد، با حساسیتِ شمِ فرهنگی‏اش فاجعه‏ استیلای نئولیبرالیسم را تشخیص دهد؛ هنگامی که در مقاله‏ «زبان به کام سیاست» با دست‌گذاشتن بر «مسخ‌شدگی زبان»، برای‏مان افشا می‏کند که چطور با جایگزین‌شدن ترکیب خنثی «تعدیل نیروی انسانی» به جای «اخراج کارگران» و یا «واقعی‏سازی قیمت‏ها» به جای «تورم» آرام‌آرام زمینه برای «تعیین و تکلیف فرهنگ در نظام عرضه و تقاضا به دست علامت‏دهی قیمت‏ها» در حال هموار‌شدن است. چنین است که مواجهه‏ او با عرصه‏ فرهنگ متمایز از آن دسته از چپ‏هایی بود که به‌طور تاکتیکی به مشغولیات فرهنگی روی آوردند. برای مختاری شناخت و کار فرهنگی برای آن است که «اندیشه‏ سیاسی ضرور از ادراک کیفیت فرهنگ ملی اتخاذ شود». مختاری دقیقا خط مقابل جریانی است که تفکر چپ را به تعدادی نظریه و ایده بدون ‌زمان و مکان تبدیل کرده است، تفکر بدون زمان و مکانی که به هیچ‌ نقطه‌ای از وضعیت موجود گره نمی‌خورد و نمی‌خواهد هم گره بخورد. تفکر مختاری دقیقا تفکری اینجا و اکنونی است و برای نظریه به صرف نظریه اهمیتی قائل نیست؛ بلکه هر نوع ایده و نظریه‌ای‌ را برای ارائه تحلیلی مشخص از وضعیتی مشخص می‌خواهد. امروز می‌توان پرسید که ثمره تقلیل چپ به تعدادی نظریه و آرای ترجمه‌ای بی‌توجه به شرایط تاریخی و سیاسی جامعه چه بوده است؟ مختاری در مقاله «بازخوانی فرهنگ» از مسئله‌ای با عنوان «ناموزونی فرهنگی» حرف می‌زند که با شرایط فعلی ما نیز انطباق کامل دارد: «اتخاذ روش‌های تازه معرفت در جامعه ما، از دوران مشروطه آغاز شده است؛ اما همچنان به حالت آمیختگی و ناموزونی گرفتار مانده است؛ زیرا بیشتر از آنکه جنبه تجربی و تولید در درون داشته باشد، آموختنی مانده است و از فرهنگ‌های دیگر گرفته شده است. به همین سبب نیز طیف ناهم‌زمان و ناهم‌زبانی از نظریه‌های معرفتی پدید آمده است که خود یکی از معضلات جدید ما شده است. بهره‌وری ناموزون از نظریه‌ها و گرایش‌های معرفتی ناهم‌زمان، ناموزونی فرهنگی را افزایش داده است. آنچه در گوشه‌‌ای از جهان از تجربه مکرر گذشته است و به تاریخ سپرده شده است، با آنچه هنوز از حد طرح نگذشته و به تجربه درنیامده است، با هم و هم‌زمان به جامعه ما منتقل شده است». مختاری در بازخوانی فرهنگ به دنبال «تبعات عملی و اجتماعی و سیاسی» آن است و به همین خاطر است که تأکید می‌کند این بازخوانی را باید در موقعیت جامعه و علل و عوامل و روابط تاریخی آن دریافت. مختاری بنا به سنت مارکسی به دنبال نقد ریشه‌هاست، نقدی تاریخی که روی پاهایش قرار دارد و با زبانی شسته‌رفته و قابل فهم ارائه می‌شود. مختاری برخلاف روشنفکران دست‌راستی اعتقادی به پایان تاریخ ندارد و از سوی دیگر نیز برخلاف آن دسته از روشنفکران چپ که از جامعه بریده‌اند و در خود فرورفته‌اند، اعتقادی به انفعال ندارد. او دقیقا نقطه مقابل جریان‌هایی است که به قول خودش هیچ دغدغه‌ای برای «حفظ همبستگی میان مواضع فکری و فلسفی با شیوه عملی‌کردن آنها» ندارند و «رفتار و گفتار و پندارشان چندان به وقار علمی و فضل‌اندیشانه و انتزاعی پوشیده است که هیچ خلجانی از حیات اجتماعی موجود در آن پیدا نیست». مختاری به خوبی می‌داند که ادبیات و هنر و فلسفه و به‌طور کلی فرهنگ بخشی از کلیت جامعه‌اند و نمی‌توان بیرون از جامعه بود و در لاک خود فرورفت و به خلق اثر ادبی و فلسفی پرداخت: «هویت ملی شعر و هنر الزاما با معاصربودن شعر و هنر تعریف و تعبیر می‌شود. من این دو را لازم و ملزوم هم می‌شمارم، یعنی هویت ملی شعر و هنر به ناگزیر در گرو معاصربودنِ شاعر و هنرمند است. معاصربودن یعنی زبان دوران خود را جستن؛ موزونیت دوران خود را دریافتن؛ صدای زمان خود بودن؛ ساختن فضاهای تخیلی یک دوران؛ کشف شکل و تفکر و تخیل زمان؛ نفی شکل و محتوای مستقر، در جهت شکل و محتوایی که باید کشف و مستقر شود.» مختاری شعر و هنری را که معاصر نباشد بی‌معنا می‌داند و معاصربودن را در اینجا و اکنونی بودن شعر و هنر می‌داند: «هیچ دستاورد هنری بدون اکنونی‌بودن نمی‌تواند ابدی شود. هم‌چنان‌که بدون اینجایی‌بودن نمی‌تواند همه‌جایی شود. اینجایی‌بودن یعنی برایند تمام تجربه‌های گذشته و تجربه‌های اکنون. از این‌رو معاصربودن از یک ‌سو به معنی درک موقعیت و شرایط و حضور اینجاست؛ و از سوی دیگر درک چشم‌انداز و حرکت نیروهای بالنده جهانی است». اما آنچه امروز بخش اعظم‏ ادبیاتِ ایران را فرا گرفته، حاصل سکانداری گروهی است که مختاری از آنها با عنوان «ژیگولتاریای فرهنگی» یاد می‏کند، کسانی که معتقدند «تنها نشان اوج‏گیری هنری و تعالی زیبایی‌شناختی، فاصله‏گیری از ذات سیاست فرهنگ و هنر و شعر و... است» و همگان را به سوی حقیقت هنری-فرهنگی‏ای فرامی‏خوانند که «چندان عاری و مبرا از هستی انسانی معاصر و دغدغه‏ها و حقیقت زندگی اجتماعی-سیاسی است که در خاصیت «ناب» خود چیزی جز رسوب «راست ناب» باقی نمی‏گذارد». آن هنگام که شیفتگانِ بازار و بسته‏های بانک جهانی، رورتی‏وار از «اولویت لیبرالیسم بر دموکراسی» دم می‏زدند و آرای پوپر و هایک و فریدمن را به نامِ «مدافعان آزادی» و منتقدانِ «دشمنان جامعه‏ی باز» (نامِ کتاب پوپر) و «آزادی انتخاب» (نامِ کتاب فریدمن) به ایران وارد می‏کردند، راوی «انسان معاصر» قادر است که تشخیص دهد: «هم‏اکنون در جامعه‏ خود ما جالب‌توجه‏ترین هماهنگی در طیف مخالف چپ، میان گروه‏هایی است که در‌پی تأثیرگذاری بر روند اصلاحات و بازسازی و سیاست‏گزاری‏ها و برنامه‏ریزی‏هایند و نسخه‏ای که برای شفای جامعه می‏پیچند، در بهترین حالت خود، چشم‏اندازی از لیبرالیزه‌شدن جامعه در آینده‏ دور است، و نه دموکراتیزه‌شدن آن». برای مختاری معنای «جامعه‏ی مدنی» چیزی غیر از آن وضعیتی بود که بسیاری جنبش اصلاحات را بانی‏اش در ایران می‌دانستند، یعنی شکلی از «عقب‏نشینی به مواضع سرمایه‏داری». او به واسطه رویکرد انتقادی‌اش می‌پذیرد که «چپ سنتی» به آزادی بی‏توجه بوده است، اما تاکید می‌کند که «این که کسانی بخواهند نقد دولت سرمایه‏داری را با طرح مفهوم جامعه‏ی مدنی به غفلت بسپارند یا بپوشانند امر دیگری» است. در چنین شرایطی افقی که او پیش پای چپ می‏گذارد، به نحوی حتی هشداری‏ است به نحله‏ متمرکز بر «چپ» اقتصاد سیاسی که «چپ اکنون در اقتصاد به تفکیک صرف اقتصاد بازار و اقتصاد مبتنی بر برنامه» نباید بیندیشد، و دریابد «که تا وقتی تولیدگرا و دولتمدار باقی بماند رشدی نخواهد داشت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.