|

شعر، شهادت‌دهنده است

امیرهوشنگ افتخاری‌راد

بی‌وجه نیست که غالبا از شعر در مقام پیچش امر انضمامی و انتزاعی یاد می‌شود: بیان‌پذیر‌کردن آنچه بیان نمی‌شود در قالب کلمات. یکی از فصول عمده مشترک انسانی، ارتباط کلامی است و فارغ از اینکه «کلمه» وسیله ارتباطی تلقی شود یا هدفی فی‌نفسه، هنر کلامی یا شعر در نقطه‌ای ایستاده است که می‌توان آن را منظومه‌ای دانست از ارتباط امرانضمامی و امرانتزاعی. به‌عبارتی، شعر فی‌ذاته هم حامل ارتباط و پیام است و هم از فروغلطیدن در آن و پرشدن از آن تن می‌زند. هر شاعر اصیلی در طول زندگی هنری خود، قالب‌های متعدد شعری را تجربه کرده است. گاه شعری نوشته که پیام آن را ذهن مشترک جمعی آسان‌تر دریافت کرده است؛ از قبیل شعر پریای شاملو. گاه وجه انتزاعی شعر بر وجه ملموس آن چیره شده و نتیجتا دریافت آن با دشواری و تأخیر انجام گرفته است. رسیدن به تلفیقی از این دو، فرضا نوعی ایده‌آل کانتی تلفیق تجربه‌های حسی و تجربه‌های عقلانی، همان چیزیست که موقعیت تکینی به شعر در مقام تجربه فکری داده است. نوشتن شعر بلند یکی از گذرگاه‌های صعب تجربه شاعری است چرا‌که استمرار کلمات در آن نقص‌هایش را به سرعت برجسته می‌کند. در شعر بلند تناقضات فنی و تجربه‌های نپرورده توی چشم می‌زنند؛ و نوشتن از تجربه شعر بلند خود نیز نه‌تنها انتقال تجربه در معنای عام است بلکه به‌نوعی دریافت کلی و جهان‌بینی شاعر را هم به آزمون می‌گذارد. محمد مختاری از جمله شاعرانی است که نوشتن شعر بلند را در کارنامه شعری خود دارد. دست‌کم تا حدی که چاپ شده، «منظومه‌ ایرانی» و «آرایش درونی» را می‌توان نام برد. مختاری بی‌هیچ تردیدی شاعری اجتماعی است و در شعر و ترجمه شعر، نقد ادبی و اسطوره‌شناسی از چنان قامتی در تاریخ ادبی و فرهنگی ایران برخوردار است که نمی‌توان به او ارجاع نکرد. او از بیان تجربه‌های شعری خود دریغ نمی‌کرد. چنان‌که در انتهای شعر بلند «آرایش درونی» تلاش کرده است که این تجربه را بیان کند. او در موخره کتاب، از کلمه «هنگام» برای چگونگی تکوین «آرایش درونی» بهره برده است و آن را از «لحظه» متمایز کرده است. لب‌ کلام آنکه، در نتیجه‌ی مجموعه‌ای از معرفت‌ها و موقعیت‌ها (تجربه‌های اجتماعی، سیاسی و تاریخی) که «طی زمان» به «درون» شاعر راه می‌یابند، شاعر دچار «انباشت درون» می‌شود، فوران و سیلان این انباشت نیازمند یک هنگام است: «یک زمان ناگزیر و متناسب با انباشت درون» (ص 104)؛ در عین حال باید از نوشتن اراده‌گرایانه تمییزش داد. اما هنگام در شعر بلند ممکن است دچار انفصال شود و بین بخش‌های آن فاصله بیفتد. از اینجا، به دیده مختاری، فرق هنگام با لحظه‌ی شعری (با نام‌های متعدد: «الهام در لحظه»، «شعور نبوت» (مهدی اخوان‌ثالث)، «فرمان بنویس» و یک نفس نوشتن (احمد شاملو) و قس‌علی‌هذا) در این است که شعر بلند ممکن است دچار وقفه شود اما مستمر است. لحظه شعری برای شاعری‌ست که هر از گاهی شعر می‌نویسد. مختاری در اینجا انگشت بر نکته‌ای گذاشته: از نظر او، ایده‌آل شاعر این است که درونش برای نوشتن چنان پرورده شود که هر آن بتواند شعر بسراید و همه لحظه‌ها شاعر باشد. شاملو هم در گفت‌وگو با ناصر حریری از این حسرت خورده که همه زمان شاعر صرف نوشتن شعر نمی‌شود و باید منتظر «فرمان بنویس» باشد و چه بسا در خلال این انتظار چه تجربه‌هایی که از کف برود. به قول مختاری: «این آرزوی هر شاعری است که در تمام آنات حیاتش قادر به سرایش باشد» (ص 105). فی‌الواقع، آنچه مختاری می‌گوید نکته‌ عجیب و غریبی نیست: شاعر در دیالکتیک درون و بیرون دچار انباشت ایده‌ها می‌شود، نوشتن غیرارادی آن ایده‌ها از خلال نوعی پرورش درونی یا انضباط ذهنی، از آفریننده او شاعری حرفه‌ای و تمام‌وقت می‌سازد. این مطلب، خصوصیتی است که هر شاعر خوب جهانی واجد آن است. گاه حتی مرز ارادی و غیرارادی آن نیز محو می‌شود. فی‌المثل، آثاری از شیموس هینی، تد هیوز، سایمون آرمیتاج، نرودا، پاز و بی‌شمار شاعر دیگر. «آرایش درونی» از بهترین مجموعه شعرهای مختاری‌ست و اغراق نیست اگر بگوییم با شعرهای بلند جهان همدوشی می‌کند. عموما شعرها (که فرضا یادآورد شعر بلند «سنگ آفتاب» اوکتاویو پاز است) با فعل مضارع سروده شده‌اند. روایت بر اساس حال حاضر است که آینده و گذشته را درهم می‌آمیزد. در این شعر بلند، رویاها در طول تاریخ راه می‌روند. «تا خانه‌ها، نشانی‎مان را پیدا کردند،/ به راه افتادند/ آمدند/ تا رویایشان را پیدا کنند/ و بولدوزرها، تانک‌ها، از برابر سدها سر رسیدند./// آنگاه آمدی و ایستادی و از تشنج خونت/خاک از صدای گمشده‌ی خویش/آگاه شد/// دیدم که استخوان‌هایم از گوشت تنت گویاتر شده است» (ص 42) شعرهای «آرایش درونی» همچنین چند بعدی‌ست. اگر در شعر فروغ یا سپهری شاهد تصاویر سرراست و خطی هستیم، تصاویر شعر مختاری چند بعدیست. این از موفقیت‌های شعری اوست که مبرهن است روی شانه‌های شاعران پیشین خود، خوش نشسته است. ریتم محذوف نیست و استفاده غالب از فعل مضارع حاکی از آن است که شعر، شهادتی است بر واقعه که شاعر، ناظر آن است. حال و هوای شعرها برزخیست که نورپردازی آن عموما در گرگ و میش یا دمدمای شام است، نقطه‌ای که تمییز چیزها از هم دشوار است. رویدادها و رویاها می‌آیند و می‌روند و تاریخ نه به شیوه‌ی مورخان، مکتوب می‌شود. همه‌ی این موارد را از همان آغاز شعر می‌توان دید: «گیسوی کیست این که برون می‌تابد از این صدف؟/ و تاب می‌خورد و می‌سُرد/ در شعاع‌های شرجی خواهش/ کز خواب‌های تو در توی خاک برمی‌خیزند و می‌تابند» (ص31). هم در این شعر بلند است که مرگ خود را پیشاپیش تجربه می‌کند: «دستی به دور گردن خود می‌لغزانم/ سیب گلویم را چیزی انگار می‌خواسته است له کند/ له کرده است؟/ در کپه‌ی زباله به دنبال تکه‌ای آئینه می‌گردم... در سایه‌ی بلند جرثقیلی زنگ‌زده/ و حلقه‌ی طنابی درست روی سرم ایستاده است» (ص 38). شاعر ناظریست که صحنه را تماشا می‌کند، خود را می‌بیند که چگونه مرگ در کمینش ایستاده است و شاهدست که حوادث تاریخ چگونه دست تطاول بر انسان گشوده است: «باد سال‌هایی کز اینجا گذشته است، اندامم را می‎برد» به‌راستی شعر مختاری، شهادت‌دهنده تاریخ است زمان را در هم می‌شکند و مضارع، در خود ماضی و مستقبل را یکجا به صحنه دعوت می‌کند و این از شاعری برمی‌آید که جستجوگر «هنگام» سرایش است، بیننده «زمانی گندیده» در تاریخ: «یک نیمه لاشه‌ای که زمان در آن گندیده است» (ص 78).

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.