روشنگری بیهیاهو*
جواد مجابي
یاد محمد مختاری همواره در خاطر من با احترام و عشق زنده است. شعرهاي من و او سال 1346 در «جهان نو» چاپ ميشد. آن زمان خيلي جوان بوده، چون چهار پنج سال از من جوانتر بود. حوالي سال 65 «گروه سهشنبه» از من دعوت كرد بروم و در جلسات هفتگی آنها شركت كنم. یک ماه زودتر، از مختاري دعوت كرده بودند. من در مختاري يك شاعر بزرگ و يك متفكر اجتماعي آینده را بهروشنی ميديدم. او ابتدا به گروههاي سياسي تندرو پیوسته و زندان رفته بود، بعد آمده بود بيرون و به يك نوع اعتدال روحي رسيده بود و فكر ميكرد با گسترش فرهنگ و عمقبخشیدن به افکار عمومی و طرح مسائل اساسي اين جامعه، روشنفکر وظیفه خود را بهتر انجام میدهد. با روشنبینی شگفتی از دوران ستیز به عصر مدارا رسیده بود و میدید دوران تفنگ و تيربار گذشته و دوران تفكر و تأمل فرا رسيده است. من و مختاري چند اصطلاح مشترك داشتيم كه يكي از آنها «دوران تأمل» بود. من به گونهاي به ضرورت تأمل رسيده بودم و او به شكل ديگر. در دوران گوشهگیری وخانهنشینی، معدودی از روشنفکران و هنرمندان با مطالعه در وضع ملت و تاريخ و فرهنگ خود، به دستاوردهای فکری اساسی و اصولی رسیده بودند که میخواستند این رهاورد را با دیگران-مخاطبان تحصیلکرده قشر متوسط- درمیان گذارند. مهم فرمولهكردن این تأملات و اندیشهورزیها بود که در عین نقد خردورزانه اوضاع، از زبانِ ستیز و خشونت پرهیز شود و مدار مدارا و بیان اندیشگی متقابل جایگزین استبداد فکری طرفین ماجرا شود. در جمع سهشنبه از لحاظ فكري به مختاري بيشتر نزديك بودم، اگرچه دوستيام با اشكوري طولانيتر بود. مختاري آن موقع در یکی دو مجله مستقل مقاله مينوشت؛ اصولی اما دشواریاب مينوشت. بحث من با او اين بود كه مجله براي مردم درميآيد و بیان مطالب باید اندکی رسا و مختصری سلیس باشد. وقتی مطلب برای ما کاملا واضح باشد باید این وضوح در بیان آشکار شود. همیشه با خواندن مقالات مغلق آدمهای متفلسف شک داشتهام به اینکه خودشان هم آن موضوع را که نوشتهاند فهمیده باشند، خاصه اینکه این زبان گنگ چندپهلو توسط مترجمانی در رسانهها راه یافته بود که آن واگردانان فکر غربی چندان از چندوچون آن مباحث آگاه نبودند و نوعی اسنوبیسم احمقانه - که هرچه دشوارتر عمیقتر- آنها و مخاطبانشان را به گمراهی میبرد. مختاری حرف داشت و حرفهایش هم اهمیت بازگویی داشت، مثل مبحث «شبان-رمگی» و زبان مدارا و مانند آن که محققانه متون مربوط به این بحث را کاویده و به نتایج روشنی دست یافته بود. مشكلاش اين بود كه ميخواست حرفهاي خودش را دقيقتر بزند و وقتي كه تمام جوانب یک مسأله را میخواهید مطرح کنید، بیان دشوار همهسویه در مقاله نمود بیشتری مییابد. در واقع این دشوارنویسی یا ویژهنگاری از مشخصات متون سیاسی جدید بود که مو لای درز مطلب نرود. اين عادت اقناعی و تردیدناپذیربودن که به عبوسبودن و دشوارنویسی میانجامید، از زمان نوشتن متون سیاسی چون عادتی مزمن در مختاری مانده بود که البته بهتدریج غلظت آن کمتر میشد. من و مختاري هيچگونه درگيري فكري با هم نداشتيم. هر دو به ضرورت روشنگری بیهیاهو باور داشتیم، اگرچه تربيت ذهنی ما با هم فرق داشت؛ تربيت مختاري يك تربيت سياسي بود و تربيت من يك تربيت فرهنگي، ولي براي آينده ادبيات و جامعه خودمان به نتايج همسویی رسيده بوديم. كار ما در مجله «دنياي سخن» با همفكري و نظر جمعي اداره ميشد و مختاري اصطلاحي خاص داشت که در این مرحله «بايستي طرح نظر كنيم نه اثبات نظر». در جلسات ادبي سهشنبه به اين قضيه وفادار بودیم و در مجله هم. معتقد بودیم که حق داریم حرف خودمان را صریح و دقيق بزنيم ولي قبولاندن آن به هر صورتي مشکلآفرین و گاه به استبداد فکری و اجبار منتهي ميشود. علاوه بر ايمان سوزانش به مملكت و مردم ايران و شيفتگياش نسبت به فرهنگ، خاصه شعر، چيز ديگري که در مختاری جذاب بود و از خصال اخلاقي روشنفکرانهاش بود این بود كه استدلال درست را ميپذيرفت و در عقايد خودش متعصب نبود و سعي ميكرد خرد فردي را در خدمت خرد جمعي قرار دهد. خصوصيت ديگر اخلاقياش اين بود كه هيچوقت حرف خودش را درشت و تند بیان نمیکرد، بلكه آرام و با ظرايف ادبي نظرش را مطرح میکرد. اگر ميخواست به كسي بگويد شعر شما بد است، اين را مستقيماً نميگفت؛ مثلا مقدمهای میگفت به این صورت که شعر باید حاوي عناصري اساسی باشد و بعد از برشمردن آن عناصر به طرف مقابلش میگفت که فقدان آن عناصر به شعر شما لطمه زده است. اين را از او آموختم که در بحث نتیجه فکرم را تند و آزارنده نگويم که دیدهام رنجش طرف فایدهای برای طرفین ندارد. البته گاهي این تسامح و مدارا فايدهای ندارد چون كندذهني بعضي، حتي كلمات صريح را هم درنمییابد تا چه رسد به كنايه و اشارت. در مقالهای راجع به مختاري نوشتهام كه پشت سر هيچكس بدگويي نميكرد، آن هم در جامعهاي كه غيبت و بدگويي و حذف و انكار شخصيت ديگران و لجنمالكردن این و آن رايج است. در احزاب سياسي برچسبزدن به مخالفان امر رايجي است. مختاري با اينكه از درونِ آن فضای بیاخلاق سياسي سر بر كرده بود، هيچگاه پشت سر كسي داوریاش نمیکرد. ميگفت اگر ميخواهيد راجع به كسي حرف بزنيد آن شخص بايد خودش حضور داشته باشد و جز این باشد من از شنيدن بحث معذورم و از جلسه بيرون ميروم. در مختاري پايههاي يك شخصیت سترگ اجتماعی- فرهنگی ديده ميشد. او ميتوانست يكي از متفكران نسل خودش باشد. آدمي بود كه اکنون حضور انديشه و تجارب اجتماعیاش سخت مورد نياز است. * بخشي از کتاب در دستِ انتشارِ «خاطرات نسل آخر» از جواد مجابی؛ که درواقع ادامه خاطراتی است که بخشی از آن چندسال پیش در مجموعه «تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران» در نشر ثالث منتشر شد. مجابی در «خاطرات نسل آخر» از آن دسته از اهل فرهنگ که با آنها دوستی، آشنایی و دیدار داشته سخن گفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.