مردم و نمادهاي مذهبي در شهر
سیمین فروغزاده*: اين روزها حضور نمادهاي ديني عنصری الزامي و جداييناپذير در شهرها و بهویژه شهرهاي مذهبي شده است. اين نمادها گاه در عملِ انسانها ديده ميشود و گاه جنبه فيزيکي دارد و در جايجاي شهر تعبيه شدهاند. همه اين نمادها به هر شکل و شيوهاي که باشند يک هدف دارند و آن القاي حس معنوي و ديني به انسانهاست؛ اما نکته تأملبرانگیز آن است که توجه صرف به زيرساختهاي لازم براي طراحي فضاي شهر از حيث القاي حس ديني و معنوي کافي نيست و ايدهآل آن است که برداشت و تلقي از فضاي شهر توسط شهروندان ساکن و حتي مسافران آن شهر بهگونهای باشد که پذيراي اين فضا باشند و آن را مثبت ارزيابي کنند. از سوي ديگر مديران و برنامهريزان شهر نيز در صورتي ميتوانند براساس يک برنامهريزي دقيق و هماهنگ به تقويت و توسعه ديني و معنوي فيزيک شهر بپردازند.به اين منظور در سال گذشته پژوهشي در شهر مشهد انجام شد که هدف اصلي آن شناسايي ديدگاه شهروندان، زائران ايراني و نخبگان حوزوي و دانشگاهي شهر مشهد نسبت به ديني و معنويبودن فضاي شهر مشهد بود. در اين پژوهش براي سنجش ادراک يا تصوير ذهني سه گروه مذکور، طبق مدل پيشنهادي کانتر که از پيشگامان مطالعات ادراکي معماري و طراحي شهر است، مقياسي ساخته شد که در آن، محيط شهري بهمثابه يک «مکان» متشکل از سه عنصر اصلي فرم، عملکرد و معنا در نظر گرفته شد. منظور از فرم (انطباق معماري شهر با معماري اسلامي، القاي حس معنوي در مبلمان و کالبد شهر به مخاطب، ميزان دسترسي و استقرار متناسب اماکن مذهبي در شهر)، عملکرد (کيفيت تعاملات انساني ساکنان و زائران، شيوه برگزاري رويدادهاي مذهبي شهر) و معنا (ميزان وضوح و خوانايي و کفايت نشانههاي راهنماي اماکن مذهبي در شهر) بود. اين تحقيق نتايج جالبي را نشان داد که قصد داريم در اين نوشتار مختصري به آنها اشاره کنيم.يافتههاي اين تحقيق نشان داد زائران در مقايسه با شهروندان مشهدي و نخبگان دانشگاهي و حوزوي فعال در شهر مشهد ادراک مثبتتري نسبت به ميزان ديني و معنويبودن فضاي حاکم بر شهر مشهد (در سه بعد فرم، عملکرد و معنا) دارند. در دو بعد فرم و عملکرد پس از زائران، به ترتيب شهروندان و نخبگان تصوير ذهني مثبتي از شهر داشتند، اما در بعد فرم، پس از زائران، ابتدا نخبگان و پس از آن شهروندان قرار داشتند.اين تحقيق نشان داد علاوه بر تفاوت اشارهشده در ادراک سه گروه مورد مطالعه نسبت به ميزان ديني و معنويبودن فضاي شهر مشهد، بين زنان و مردان هم تفاوتهايي از اين حيث وجود دارد. بهگونهاي که زنان در مقايسه با مردان، نسبت به ميزان ديني و معنويبودن فضاي شهر مشهد ادراک مثبتتري دارند. همچنين ميانگين ادراک افرادي که اصولا پايبندي چنداني به مناسک ديني ندارند، در سه بعد فرم، عملکرد و معنا کمتر از ديگران است و به موازات افزايش ميزان پايبندي به مناسک ديني، ميانگين ادارک افراد مورد مطالعه نسبت به فضاي شهر در ابعاد سهگانه محيط شهري مثبت ميشود. همچنين ادارک افراد داراي کنش مذهبي نسبت به ديني و معنويبودن سيماي شهر، از ادارک افراد فاقد کنش مذهبي، مثبتتر است ازآنجاييکه رابطه انسان و محيط يک رابطه دوسويه است، عينيت دين در فضاي شهر هم مهم است. شاخصهاي عينيت دين در شهر را ميتوان در مکانهای ديني نظير بناهايي که با دين پيوند دارند يا با نمادهاي ديني نشانهگذاري شدهاند، زمان ديني نظير پخش اذان از مسجد، تحرکهاي شهري مانند مناسک جمعي عزاداري، جشنهاي مذهبي در فضاهاي عمومي شهر، زيارت و... و بالاخره سياستگذاري ديني که از طريق نهادهاي سياستگذار اعمال ميشود، مشاهده کرد. در اسناد بالادستي بهخوبي اين مسئله را ميتوان دريافت که سياستگذاران شهري بهصورت مستقيم يا تلويحي همواره تلاش ميکنند شاخصهاي عينيت دين در کلانشهر مشهد را در بخشهاي مختلف مکان و زمان و تحرک شهري، برجسته کنند اما نکته قابل بررسي، هدفگذاري سياستگذاران شهري مبني بر آموزش مستقيم و گسترده فرهنگ ديني در سطح شهر و استفاده از همه فضاها براي تبليغ، گسترش و بسط دين است که امکان قضاوت و درک صحيح از ميزان ديني و معنويبودن سيماي شهر ضعيف ميشود. اگر بناست يک فرهنگي ديني ناب در شهر مشهد تقويت شود و مخاطبان اين شهر ادراک خالص و مثبتي از دين و معنويت در سطح شهر داشته باشند، بايد مانع ورود نمادهاي سياسي و غيرديني به هريک از شاخصهاي عينيت دين در شهر شد و از تداخل اين عناصر نمادين و سمبليک در سطح شهر جلوگيري کرد. نشانههاي شهري بايد از مفاهيم مشترک جمعي برخوردار باشند و در نخستين مواجهه انسان بتوانند با او ارتباط برقرار کنند. ازآنجاکه هر نشانه از حقيقتي خبر ميدهد که در پس آن پنهان است، پيشنهاد ميشود از نمادها و علائم صرفا مذهبي که تأثيرگذاري بيشتري دارند، به تناوب استفاده شود و اين مهم فقط با ايجاد ارتباط بين دين و هنر امکانپذير است. علاوه بر آن به سبب ورود متداوم و سالانه هزاران زائر به شهر مذهبي مشهد، مديران شهري بايد مراقب رضايت و ثبت درک صحيح و تصويري که زائران از شهر ميسازند باشند و از اين حيث به تقويت صنعت گردشگري شهر مشهد توجه کنند. *عضو هيئت علمي جهاد دانشگاهي مشهد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.