|

داشته‌ها و خواسته‌ها

امان‌الله قرایی‌مقدم- جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

فاصله‌گرفتن «داشته‌ها» با «خواسته‌ها» در جامعه، که بر اثر نابسامانی‌های اقتصادی و ندانم‌کاری مسئولان و مدیران جامعه از مدت‌ها قبل، به‌ویژه سال گذشته و امسال در جامعه رخ نموده و جنگ اقتصادی به راه افتاده، موجب تعارضات اجتماعی شده و شکاف عمیقی میان آنچه مردم می‌خواهند و آنچه می‌توانند به‌دست آورند ایجاد شده باعث شده به‌قول «الکسی دوتوکویل»، جامعه‌شناس فرانسوی، وقتی میان آنچه مردم می‌خواهند و آنچه به دست می‌آورند تعادل چندانی وجود ندارد و اختلاف طبقاتی به حداکثر خود رسیده و اقلیتی از سیری و اکثریتی از گرسنگی در رنج هستند، تاب و تحمل مردم از بین می‌رود و به اعتراض متوسل می‌شوند و از هیچ تلاشی فرو‌گذار نمی‌کنند و هرچه شکاف میان سطح واقعی نیازها و سطح مورد توقع ارضای نیازها، وسیع‌تر باشد، احتمالا اعتراضات عظیم‌تر خواهد بود و این در صورتی است که مردم نهادها و دستگاه‌ها را غیرکارآمد بدانند. اما کار به همین‌جا ختم نمی‌شود و گرچه در ابتدا درخواست بهبود وضعیت اقتصادی و رفع بی‌کاری و تأمین اقتصادی است، اما همین که توقعات اقتصادی از جانب مسئولان برآورده شد، طبق تئوری الکسی دوتوکویل، توقعات دیگری به میان می‌آید. به‌ قول او، هرچه خواسته‌های معترضان برآورده شود، روز‌به‌روز بر میزان خواسته‌ها افزوده می‌شود. به ‌نظر «الکسی دوتوکویل»، البته این‌چنین نیست که اعتراض‌ها همیشه زمانی رخ می‌دهند که امور از بدبودن به سمت بد‌ترشدن برود، بلکه برعکس غالبا مردمی که در دوره‌ای طولانی بدون هیچ اعتراضی دولت را تحمل کرده‌اند، زمانی که ناگهان احساس کنند دولت به مخالفت و ضدیت با آنها برخاسته و به خواسته‌های برحق آنها توجهی نمی‌کند، دست به اعتراض می‌زنند که به تعبیر الوین استانفورد کوهن، معمولا مخاطره‌آمیز‌ترین لحظه برای یک دولت، همین عدم توجه به خواسته‌های مردم است. به ‌نظر او در اینجا فقط کمال هنر سیاست‌مداری است که می‌تواند دولت را قادر به حفظ خود کند که این‌چنین شد. نظریه «داشته‌ها و خواسته‌ها» و توقعات فزاینده «به وسیله محققان و نظریه‌پردازان پس از الکسی دوتوکویل ازجمله کربن برینتون در کتاب کالبدشکافی چهار انقلاب مورد تأیید قرار گرفت، ولی معتقد است که دگرگونی‌ها در جوامعی رخ نمی‌دهند که از لحاظ اقتصادی دارای سیر قهقرایی باشند، بلکه برعکس در جوامعی پدید می‌آیند که دولت را از لحاظ اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و... ناکارآمد به‌شمار آورند. به عبارت دیگر، درواقع زمانی که بین داشته‌ها و خواسته‌ها شکاف عمیقی به ‌وجود آید و مردم دست‌کم، بخش قابل‌ملاحظه‌ای از آنچه در مورد تأمین و رفاه اجتماعی و پاسخ‌گویی به‌موقع به نیازها و انتظارات آنها برآورده نشود، دست به اعتراض می‌زنند و خواهان حق و حقوق اجتماعی خود می‌شوند. بنابراین ریشه اعتراضات اخیر را می‌توان در شکاف عمیق بین «خواسته‌ها» و «داشته‌ها» دانست که ان‌شاءالله هرچه زودتر کاهش یابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.